InterviewJack Jenkins

Hoe het onbekende religieus links al decennialang invloed uitoefent in de VS

Oktober 2014: religieuze leiders trekken met demonstranten naar het politiebureau van Ferguson uit protest tegen de schietpartij waarbij een jonge zwarte man om het leven kwam.  Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Oktober 2014: religieuze leiders trekken met demonstranten naar het politiebureau van Ferguson uit protest tegen de schietpartij waarbij een jonge zwarte man om het leven kwam.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

De Verenigde Staten kennen ook een religieus links. Het is veel onbekender dan religieus rechts, maar het oefent ook al decennia lang invloed uit, laat de Amerikaanse journalist Jack Jenkins zien. ‘De beweging wil de macht bekritiseren, niet de macht worden.’

Snikkend op een bankje in een park in Charleston bedacht Jack Jenkins wat een onzin het is om van journalisten te verwachten dat ze onverstoorbaar blijven onder het nieuws. Het was augustus 2019. Hij was in de Mother Emanuel kerk geweest. Vier jaar daarvoor had daar de door racisme verdwaasde Dylann Roof negen zwarte deelnemers aan een bijbelstudie doodgeschoten. Nu was het verkiezingsseizoen, de zwarte senator en presidentskandidaat Cory Booker was een toespraak komen houden.

Jenkins had op Bookers verhaal een reactie gevraagd aan Melvin Graham, de broer van een van de slachtoffers. Die toonde zich blij met de woorden van de senator over racisme en wapenregulering én door het feit dat hij het geloof er niet buiten liet. “God is goed”, zei hij met trillende stem. “God kan alles. Maar God heeft je de macht gegeven om zelf dingen te doen. Gebruik die bevoegdheid!”

Meer dan een hartenkreet

Voor Jenkins was dat meer dan zomaar een hartenkreet van een diep gewonde zwarte Amerikaan. Het was een religieus geïnspireerde en verwoorde aanklacht tegen de overheid, schijnbaar machteloos, maar ondertussen onmogelijk om aan voorbij te gaan. En daarmee in Jenkins’ oren: een profetisch woord.

Zijn boek ‘American Prophets’ gaat over de vele activisten in de VS die samen ‘religieus links’ vormen. Een mengelmoes van beroemdheden en onbekenden, grote en kleine organisaties, lang niet zo bekend als ‘religieus rechts’, maar ondertussen al decennia zijn stempel drukkend op het beleid over gezondheidszorg, strafrecht, milieu en immigratie. 

Al naar de drukker

Zijn boek was al naar de drukker, vertelt Jenkins, toen protesten tegen discriminatie en politiegeweld tegen zwarte Amerikanen het nieuws in de Verenigde Staten gingen beheersen. Anders had hij de rol van religieus links zo door kunnen trekken: van Ferguson in 2014, toen de Black Lives Matter-beweging in omvang begon toe te nemen, via Charlottesville in 2017, waar witte racisten paradeerden, tot nu.

“Wat je in Ferguson zag gebeuren, is dat religieuze leiders eerst aarzelden om betrokken te raken, maar dat enkelen van hen zich naar de frontlinies begaven en ook gewond raakten door rubber kogels of besproeid met traangas. Ze lieten zien dat ze meededen en dat maakte hen geloofwaardig.

Foto-moment met de Bijbel

“Dat hebben we de afgelopen weken ook weer gezien. Toen president Trump dat foto-moment met de Bijbel hield voor de St. Johns-kerk in Lafayette Square in Washington DC, en daar honderden demonstranten voor werden weggejaagd, was onder hen tenminste één methodistische dominee. Een seminarist en een priester van St. Johns gaven water en een plek om te rusten aan demonstranten. 

Je ziet dat overal gebeuren, maar het wordt niet altijd herkend, omdat religieuze voorlieden nu niet degenen zijn die het allemaal organiseren.”

Martin Luther King

Dat was anders in de jaren zestig van de vorige eeuw, toen enkele belangrijke sociale bewegingen werden geleid door ambtsdragers, zoals de christen Martin Luther King en de moslim Malcolm X. Politieke invloed gaat volgens Jenkins nu eerder uit van complete geloofsgemeenschappen, die daarin hun leiders meenemen, en ook politici die zich bij hen thuisvoelen. “Je zag het tijdens het aannemen van het zorgstelsel Obamacare, toen rooms-katholieke nonnen daar actie voor voerden. Dat ging tegen de wil van de bisschoppenconferentie in. Katholieke Congresleden leken het te zien als een uitweg: je kon voor Obamacare stemmen en toch nog een redelijk goede katholiek zijn.”

De kracht van religieus links in de VS is volgens Jenkins dat het bestaat uit organisaties die diep betrokken zijn bij de problemen die ze aansnijden. “De leiders van groepen die actief zijn in het debat over vuurwapens zijn ook degenen die geestelijke eerste hulp bieden bij de dingen die vuurwapens aanrichten. Ze zijn in het ziekenhuis bij de slachtoffers, ze begraven de doden, of het zijn hun eigen moskeeën die beschoten worden. Dat geeft hun een morele autoriteit die je bij andere actiegroepen zo niet vindt.”

Mitt Romney

Een voorbeeld van hoe dat werkt, is de recente deelname van de Republikeinse senator Mitt Romney aan een demonstratie tegen politiegeweld. “Ik vind het opvallend dat Romney, een mormoon, die heel open is over hoe zijn geloof zijn politieke standpunten beïnvloedt, meeliep in een mars van evangelische christenen. En daarna twitterde: Black Lives Matter.”

Dat het onderwerp Jenkins persoonlijk zo bezighoudt, komt voort uit zijn eigen verleden – hij is presbyterian, vergelijkbaar met de PKN in Nederland, studeerde ooit voor dominee en hielp in 2008 presidentskandidaat Barack Obama het contact met religieuze organisaties te onderhouden. “Daardoor kon ik ook een netwerk aanspreken, en een aantal minder bekende momenten boven tafel halen waarop religieus links echt invloed had. Want religieus links is niet goed in het rondbazuinen van zijn successen.”

Geen spiegelbeelden

Dat is een groot verschil met de tegenhanger aan de andere kant van het politieke spectrum. De invloed van religieus rechts op de Republikeinse Partij is onmiskenbaar. Maar die twee zijn dan ook geen spiegelbeelden van elkaar, zegt Jenkins. “Religieus rechts is een relatief jong, ongewoon verschijnsel in de Amerikaanse politiek, dat de Republikeinse partij vast in zijn greep heeft gekregen. Hun macht ontlenen ze aan een trouwe kiezersgroep: witte evangelische christenen komen altijd massaal op.” En die macht is de afgelopen drie jaar voor een generatie in beton gegoten dankzij een Republikeinse president en een Republikeinse Senaat, die samen honderden rechters met overeenkomstige opvattingen benoemden. Religieus links heeft noch die electorale macht, noch dat monomane doel. In plaats daarvan is het actief op straat.

Jenkins: “Protest is het machtsmiddel voor wie geen directe toegang heeft tot de macht. Maar als protest eenmaal op gang komt, zie je een wisselwerking met congresleden, en een invloed op wetgeving, die religieus rechts zo niet voor elkaar krijgt.”

Activisme met geloof als inspiratie

Wie goed kijkt, ziet volgens hem overal voorbeelden van activisme waarvoor geloof deels de inspiratie is. “Het protest tegen de Dakota Access-pijpleiding was een beweging onder leiding van Indianen, die daar zonder schroom hun spiritualiteit bij betrokken.” Dat protest vond overigens plaats tijdens het presidentschap van Barack Obama, die door religieus links niet werd ontzien. Dat is volgens Jenkins typerend: “In de profetische traditie wil het de macht bekritiseren, niet zelf de macht worden”.

De verleiding om dichter tegen de macht aan te kruipen zal toch wat groter zijn als, zoals religieus links natuurlijk hoopt, begin volgend jaar de Democraat Joe Biden aantreedt als president. Jenkins: “Tijdens de Democratische voorverkiezingen hield de Poor People’s Campaign van dominee William Barber een forum. Daar maakten maar liefst negen kandidaten hun opwachting – en als Julián Castro zijn vliegtuig niet had gemist, waren het er tien geweest. Die aandacht voor religieuze activisten zag je niet in 2016, of 2012 of 2008. En dat schrijf ik toe aan het feit dat ze zo’n belangrijk onderdeel zijn geweest van het verzet tegen Donald Trump.”

Prosperity gospel

Religieus rechts zal bij die verkiezingsuitslag ook zijn plek weer moeten vinden. Jenkins: “Donald Trump heeft daar iets ongewoons mee gedaan. Mensen die vijf jaar geleden nog onderdeel uitmaakten van het rechtse apparaat, staan nu in de kou omdat ze het niet eens waren met Trump, zijn beleid of zijn karakter. Sommige van de mensen die hij om zich heen heeft verzameld, zijn totaal nieuw en komen uit de hoek van het prosperity gospel, een vorm van theologie die erop neerkomt dat als je maar sterk genoeg in God gelooft, God je van alles zal geven – en soms wordt dat geloof uitgedrukt in geld dat je aan de pastor geeft, en die wordt dan rijk.

“Die mensen waren vroeger helemaal niet politiek actief. Trumps belangrijkste adviseur over kwesties waar het beleid aan religie raakt, is Paula White, die voor ze daar ging werken geen enkel politiek programmapunt voorstond. In een wereld na Trump gaat die weer terug naar Florida, preken in haar kerk. Komen de mensen van de oude stempel dan weer terug? Of hebben die inmiddels meer gemeen met gematigde Democraten? Ik denk niet dat we de uitkomst daarvan nu al weten.”

American Prophets, Jack Jenkins, Harper-One San Francisco, 352 blz., € 25,99.

Lees ook:

De evangelicals zien in Trumps succes de hand van God

President Trump heeft in deze onzekere tijden één houvast: zijn evangelicale achterban. Die kan hem zijn herverkiezing bezorgen. Trump strijdt voor ons tegen nakend onheil, klinkt het in Mississippi.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden