Theologisch ElftalHerdenking coronacrisis

Hoe herdenk je de coronacrisis?

Het ‘Hart van troost’ maakte een tocht door de Amsterdamse grachten. Op het bootje konden bloemen en lichtjes worden neergelegd ter nagedachtenis aan slachtoffers van het coronavirus. Beeld ANP
Het ‘Hart van troost’ maakte een tocht door de Amsterdamse grachten. Op het bootje konden bloemen en lichtjes worden neergelegd ter nagedachtenis aan slachtoffers van het coronavirus.Beeld ANP

Na de zomer komt er een nationale coronaherdenkingsdag. Maar is dat niet veel te vroeg? ‘We weten nog helemaal niet wat ons eigenlijk is overkomen.’

Er komt een nationale herdenkingsdag naar aanleiding van de coronacrisis, maakte premier Rutte eind vorige week bekend. Die dag zal ergens na de zomer plaatsvinden en is bedoeld om stil te staan bij alles wat er gebeurd is. “Een moment van bezinning waarop we samen terugkijken, verhalen delen en hoopvol vooruitblikken.” De dag moet sterk regionaal worden opgetuigd. Het kabinet neemt dus wel het initiatief, maar Rutte lijkt te hopen dat andere maatschappelijke spelers het zullen overnemen. Wat is herdenken eigenlijk? Past het bij deze crisis? Is een herdenking wel het moment om hoopvol vooruit te blikken? En wat zou vanuit de theologie aangereikt kunnen worden voor zo’n dag?

Volgens Mohamed Ajouaou, docent islamitische theologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, is het op zichzelf een heel mooie gedachte. “Maar ik vraag me wel af of het niet te vroeg is? Onze handen jeuken nog van de zeep waarmee we ze twintig keer per dag wassen. We zitten midden in de crisis. Ik kan mijn ouders in Marokko deze zomer niet bezoeken, terwijl ik dat heel graag zou doen. Er zijn mensen die nog in de war zijn van wat er is gebeurd, en we gaan nog ouderen verliezen aan het virus. In feite zitten we nog volop in de rouw, en als je in de rouw zit, heb je nog niet de rust om te herdenken, om terug te blikken, om vooruit te kijken. We weten helemaal niet waar we precies op moeten terugblikken. Geef het volk dus de tijd om eerst te rouwen.”

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University: “Ik geloof ook dat we nog helemaal niet weten wat ons eigenlijk is overkomen. We hebben het meegemaakt en hebben er wel een verhaal bij gevormd. We kennen inmiddels de verhalen van de zorginstellingen en de ouderenzorg die we aanvankelijk vergaten. Maar allerlei andere verhalen zijn nog altijd verborgen. Als we al te snel het grote verhaal over de crisis gaan vertellen dreigen die te verdwijnen. Andere landen maken ons duidelijk dat het nogal uitmaakt wat je economische en maatschappelijke positie is voor hoe je deze crisis ervaart.

“Als je klein woont is het aanzienlijk zwaarder geweest, om maar wat te noemen. Zzp’ers hebben het zeer moeilijk gehad, of mensen die zwart werden betaald. Het onderwijs heeft hardhandig ontdekt hoe groot de verschillen zijn in de thuissituaties van kinderen. En dan zijn er nog de diepe gevoelens van onzekerheid die de crisis losmaakte, terwijl we allemaal flink deden en onze zaakjes organiseerden. Ik denk dus dat we eerst werk moeten maken van het actief zoeken naar verhalen die niet vanzelf naar boven komen.”

Ajouaou: “Ik vind het wel een heel goed initiatief. Hiermee biedt de overheid erkenning voor wat er is gebeurd, en ze laat het tegelijkertijd aan de samenleving over om er vorm aan te geven. Als de kerken tot een herdenking hadden opgeroepen, of de moslimgemeenschap of een andere maatschappelijke groep, dan was de oproep veel beperkter geweest. De overheid is hiervoor als paraplu de aangewezen instantie om het initiatief te nemen. Dan kunnen de levensbeschouwelijke groeperingen hun krachten bundelen, als ze zover zijn, om een herdenkingsritueel vorm te geven waar iedereen iets van de eigen traditie in herkent.”

Borgman: “Ik heb er moeite mee dat er bij alles wat met zin en betekenis te maken heeft, automatisch naar de overheid wordt gekeken. Je loopt het risico dat daarmee een herdenking een weerspiegeling wordt van het overheidsbeleid, inclusief de blinde vlekken voor groepen die bij dat beleid wellicht over het hoofd zijn gezien.

“Aan de andere kant: als ik eerlijk ben weet ik ook niet of de civil society in Nederland nog wel sterk genoeg is om het herdenken vorm te geven. Het ooit krachtige maatschappelijk middenveld is grotendeels weggevallen. Het viel mij op dat de kerken niet bepaald uitblonken in hun reactie op deze crisis. Als kerk hoef je niet een te grote broek aan te trekken, maar nu ging het in de kerk toch vooral over de wijze waarop de eigen activiteiten vormgegeven moest worden, gegeven de maatregelen. Het was heel intern allemaal. Zijn andere instellingen beter in staat tot herdenken? Buurtverenigingen, of misschien Oranjeverenigingen?”

Ajouaou: “De vraag blijft: wat doe je precies bij herdenken? Verschillende levensbeschouwingen hebben daar ook weer andere ideeën over. Daar moeten we rekening mee houden. In het Arabisch heb je twee woorden voor herdenken: ihya, dat is het eer betonen aan de overledenen, en takhlid, wat zoveel betekent als het levend houden van een gebeurtenis en het vereeuwigen ervan.

“Als Rutte het heeft over herdenken, spreekt hij over terugblikken en vooruitkijken, en ik herken daar beide vormen in. Je zou het ook kunnen opsplitsen: een moment nemen om de doden te herdenken, en op een later moment stilstaan bij de vraag wat deze crisis nu eigenlijk heeft betekend.”

Borgman: “Wat mij betreft is het doel van herdenken precies dat: herdenken. Nog eens goed kijken, proberen te ervaren en in onszelf kijken wat ons eigenlijk is overkomen. Alleen als je grondig herdenkt, kun je alle verhalen meenemen de toekomst in. Daarom moeten we het niet te snel willen hebben over wat we ervan kunnen leren, hoe we hier hoop uit kunnen putten, of eisen dat bepaalde dingen nooit meer mogen gebeuren. Dan instrumentaliseer je herdenking. We willen toch ook om onze doden rouwen? Tegen rouwende mensen moet je nooit zeggen: je moet vooruit kijken.

“Nee, de enige manier waarop zij weer vooruit kunnen kijken, is als ze eerst de vrijheid hebben om de pijnlijke kanten te benoemen van wat er gebeurd is. Herdenken is, kortom, van belang, juist omdat we nog niet alles weten. Ons collectieve verhaal is nog lang niet af en vraagt erom dat alle bijdragen daaraan de ruimte krijgen.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:

‘We zijn rituele wezens, maar in deze crisis kan dat bijna niet’

Religieuze feesten als Pasen en de ramadan zijn door corona in één klap verschrompeld tot digitale rituelen, net als Dodenherdenking en Koningsdag. Hetzelfde geldt voor begrafenissen. Wat doet dat met ons? Kunnen nieuwe rituelen de oude vervangen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden