Koptische kerk

Hoe een boek een Koptische familie dichter bijeenbrengt

Maria Farag, auteur van ‘Het huis van mijn moeder’, dat gaat over haar Egyptische familiegeschiedenis.Beeld Bram Petraeus

Maria Farag reisde voor een boek over haar familiegeschiedenis naar Egypte, waar ze en passant de Koptische gemeenschap in beeld brengt. ‘Het is een heel sterk geloof.’

De familiegeschiedenis van Maria Farag (39) begint met een schijnbaar ongebruikelijke Egyptische liefde. Ze is de kleindochter van een protestants-christelijke grootmoeder en Koptisch-orthodoxe grootvader. Na het overlijden van haar geddo, Arabisch voor grootvader, komen hun oude liefdesbrieven tevoorschijn. Ze bleken in het Engels te corresponderen: een gegeven dat haar nieuwsgierigheid wekt, en het beginpunt vormt voor een boek.

In ‘Het huis van mijn moeder. Een Egyptisch-Nederlandse familiegeschiedenis’ doet Farag verslag van hoe ze, reizend door Cairo, Assiut en Alexandrië, haar wortels ontrafelt. Bij ooms en tantes gaat ze langs met vragen die ze in Holkerveen, het dorpje nabij Nijkerk waar ze zelf opgroeide, tot nu toe nooit opgehelderd had gekregen. Waarom stuurde haar grootvader zijn kinderen naar Europa? En: had hij de gevolgen van die beslissing wel overzien? Heeft de manier waarop haar grootouders hun geloof beleefden haar eigen geloof beïnvloed? Hoe zouden zij hun gemengde huwelijk zelf ervaren hebben?

Kruisje getatoeëerd

Tussen die zoektocht door praat Farag de lezer nauwgezet bij over heden en verleden in het land van haar familie. Net zo precies beschrijft ze wat de reis met haarzelf doet. En met haar geloof: een bescheiden kruisje dat aan de binnenkant van haar pols is getatoeëerd, verraadt dat ze koptisch is. “Ik heb het zeven jaar geleden laten zetten, na er zeker tien jaar over te hebben getwijfeld.”

Beeld Bram Petraeus

Maar er zijn genoeg andere dingen waaraan je kunt merken dat ze gelovig is, zegt Farag. “Als je me vraagt: ‘Hoe was je weekend?’ dan is de kerkgang een belangrijk deel van mijn antwoord. Vroeger was ik vrij uitgesproken over het vasten. Dan benoemde ik het in gesprek met studiegenootjes als ze me iets te eten aanboden: ‘Nee, dankjewel, ik ben aan het vasten’. Dat zou ik nu nooit meer doen. Op de theologiefaculteit van de universiteit was het misschien ook een beetje raar geweest als ik de reden er niet bij zou geven. Nu zou ik bijvoorbeeld niet zo snel meer vlees weigeren – al is de koptische vastenwijze dat je veganistisch eet. Het voelt raar om het zo te benadrukken, zo van: kijk mij eens vasten. En het vasten gaat trouwens om veel meer dan bepaalde dingen niet eten. Vasten en gebed gaan hand in hand. Uiteindelijk gaat het om dichter bij God komen. Je kunt bijvoorbeeld even geen suiker nemen, of geen tijd verdoen op je telefoon, of vaker een praatje maken met mensen. Minder chagrijnig zijn naar je huisgenoot. Of meer rust nemen voor jezelf.”

Die theologiestudie koos ze niet vanwege spirituele redenen – en aan het feit dat ze uiteindelijk niet in die richting verder ging, lag dus geen ommekeer ten grondslag. “Ik wilde meer weten over kerkgeschiedenis: er zijn zoveel verschillende smaken christendom, hoe kan dat, hoe heeft zich dat ontwikkeld? Toen ik bijna klaar was wilde ik iets meer met de wereld doen, iets niet-religieus. Ik ben eerst de journalistiek ingegaan, en nu werk ik bij een adviesbureau.”

Koptisch zijn, wat betekent dat voor jou?

“Het begint ermee dat mijn familie Egyptisch is. Ik ervaar het geloof als heel vrij, persoonlijk en mystiek. Je hebt een hele rijke traditie van allemaal mensen die voor jou geleefd hebben. Zij hebben God op verschillende manieren ervaren. Mannen, vrouwen, mensen in het leger, mensen in paleizen, schoenmakers. Samen met de Bijbel, de gebruiken en de dogma’s, vormen die een heel rijk palet aan bronnen waar je van kunt leren en je eigen dagelijkse geloof naar kunt vormen.

“De vrijheid zit in kleine dingen. In de kerk lijkt het voor buitenstaanders misschien rommelig, maar de mensen weten van elkaar dat ze naar de kerk komen wanneer ze kunnen. Als ik een keer niet naar de kerk ga, vragen ze me: ‘Hee, waar was je?’ Maar nooit uit controle. Alleen van: ‘Oh, ik heb je gemist’. Die vrijheid heeft ook met het mystieke te maken. We weten veel niet over God. En we proberen God te ervaren. God is overigens groter dan de kerk.”

Wat heb je van je reis geleerd wat je nog niet wist?

“Ik ben meer te weten gekomen over de kerk. Op een bepaalde manier heeft de geschiedenis zich herhaald, ontdekte ik. Egypte kreeg een protestantse beweging omdat er eind negentiende eeuw missionarissen naar Egypte kwamen. Dat waren best gekkies – nou ja, van die struise types, die helemaal naar het andere eind van de wereld kwamen om mensen te bekeren. Ze wilden eigenlijk moslims bekeren, maar ze kwamen er al gauw achter dat dat niet werkte. Toen gingen ze in plaats daarvan andere soorten christenen tot het protestantisme bekeren. Vrij bizar, toch?

“Maar wat ik bedoel met de herhalende geschiedenis: anno nu zijn er kopten die zelf de hele wereld over gaan, naar Zimbabwe en de Filippijnen, en op precies dezelfde manier daar mensen willen bekeren, door het verlenen van zorg en onderwijs. Dit heeft er ook mee te maken dat de Kopten in eigen land hun geloof maar heel beperkt mogen verkondigen.”

Beeld Bram Petraeus

Hoe gaat het met de Kopten in Egypte?

“Het is een heel sterk geloof. Kopten zijn heel zelfbewust en zelfverzekerd. Soms op het arrogante af. Dat heeft misschien ook te maken met het feit dat het daar niet makkelijk is om christen te zijn. Ik kan me voorstellen dat dat je trotser maakt. Je leest wel eens bezorgde berichten, dat het aantal Kopten zou verminderen vanwege emigratie. Maar ik denk niet dat mensen snel zeggen: ik word wel moslim of een ander smaakje christen. Integendeel. Van oudsher is het een kerk van martelaren. Dus bij tegenstand is de reflex: ‘nou, de mensen voor ons hadden het ook niet makkelijk’. Daar ontlenen ze dus steun aan. En een bepaalde vreugde, in de zin van: we maken er gewoon het beste van.

“Ik denk wel dat alle gelovige groepen in de loop der tijd wat geradicaliseerd zijn. Iedereen zit wat strenger in z’n leer dan voorheen. Vroeger vastten moslims vaak mee als het de koptische vastenperiode voor Maria was. Er was veel meer uitwisseling. Nu klagen christenen dat ze niet eens meer iets op straat kunnen eten als het de islamitische vastenmaand is. Terwijl ze niet eens moslim zijn. Iedereen is meer naar binnen gekeerd, en minder bezig met de ander. Als je zo met jezelf bezig bent, dan wordt de ander steeds meer dat: de ander. Andersom, als je meer met elkaar omgaat, dan is er meer begrip en is het allemaal natuurlijker. Ik hoorde kindjes in de speeltuin nu aan elkaar vragen: ‘Ben jij moslim of christen?’ Dat vond ik zo onwerkelijk. Alsof je dan minder makkelijk met elkaar zou kunnen spelen.”

Merkte je grote verschillen tussen Egyptische en Nederlandse kopten?

“Ik heb dat zelf niet zo ervaren, en dat zegt wel iets. Als je het in bedrijfstermen zou zeggen, dan is het merk dus zo sterk, dat Koptisch zijn hier en daar min of meer hetzelfde beleefd wordt, in heel verschillende culturen. Het beeld dat men daar heeft van Kopten in Nederland is wel dat we losser zijn, minder betrokken op elkaar, individualistischer. Soms zat ik ernaast met mijn beeld van de Egyptische cultuur. Voor een bruiloft had ik een veel te zedige jurk meegenomen. Ik dacht: daar bedekken ze alles. Maar er wordt een groot verschil gemaakt tussen hoe je je dagelijks kleedt op straat en binnen op een feestje.”

Wat heeft je zoektocht je opgeleverd?

“De grootste vondst was: hoe gezellig het was om familie te ervaren. Een gevolg van mijn grootvaders keuze om zijn kinderen te laten uitwaaieren was dat de warme familieverbanden verbrokkelden. Het was een warm bad daar. En mijn moeder is met me meegereisd: de band met haar heeft zich ook verdiept. Het heeft mij als mens veranderd. Ik begrijp mijn moeder beter – ik weet nu waar ze vandaan komt. Ze heeft heel andere culturele bagage. Nu weet ik dat dit soms ook in de taal zit: bepaalde uitdrukkingen vertaalt zij letterlijk naar het Nederlands. Dat kan dan heel dwingend overkomen. Maar dat blijkt daar gewoon spreektaal te zijn. Andersom dacht ik wel eens dat ze bijzonder overbezorgd was. Dan zei mijn moeder: nee, dat is gewoon omdat ik uit Egypte kom, daar is men zo. Alleen zag ik op reis dat het helemaal niet met de cultuur te maken heeft, maar dat het toch echt haar karakter is. Door meer over het land van mijn familie te leren, kan ik dus beter het verschil zien tussen wat iemands karakter is, en wat cultuur is. Zo zijn we dichter bij elkaar gekomen.”

Maria Farag
Het huis van mijn moeder. Een Egyptisch-Nederlandse familiegeschiedenis
Uitgeverij Thomas Rap;
351 blz., € 22,50.

Lees ook:

De Koptische kerken barsten uit hun voegen, maar Egypte staat nieuwbouw zelden toe

De Koptische kerken in Egypte barsten uit hun voegen. Vergunningen voor de bouw van nieuwe kerkgebouwen worden amper verstrekt. Het gevolg: het aantal semi-legale kerken neemt toe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden