Influencers

Hoe echt zijn die tranen op Instagram?

Beeld Suzan Hijink

Wat gebeurt er als je leven in dienst staat van online-succes? Journalist en filosoof Doortje Smithuijsen onderzocht het, door een jaar lang mee te lopen met instagram-influencers. ‘Mensen verwachten dat je jezelf als merk in de markt zet.’

Nog maar vijf jaar geleden werd instagram-influencer Kim Kardashian (tegenwoordig 170 miljoen volgers op Instagram) door Time uitgeroepen tot een van de invloedrijkste personen ter wereld. Toch is er op haar account weinig meer te zien dan de sexy Kardashian zelf, in badpak, in galajurk of in haar eigen merk shapewear, hooguit onderbroken door een foto van Kardashians kinderen met een bijschrift als: ‘Het is niet normaal hoe mooi ze is!’

Namen als Kim Kardashian of de Nederlandse Anna Nooshin (923.000 volgers) zullen nogal wat 50-plussers volslagen onbekend zijn, maar uit het leven van de meeste jongeren zijn instagram-influencers niet weg te denken. Mede dankzij gestroomlijnde selfies als die van Kardashian, is Instagram binnen tien jaar uitgegroeid tot een ongekend invloedrijk socialemediaplatform.

Hoe valt dat succes te verklaren? Waarom willen zóveel meiden instagram-influencer worden?  Wat zegt dat over de generatie die met Instagram is opgegroeid, de zogenaamde millennials?

Die vragen fascineren journalist en filosoof Doortje Smithuijsen, zelf geboren in 1992. Het antwoord zocht ze bij de influencers zelf. Een jaar lang volgde ze meiden als Robin, Noortje, Eva, Arunya en Romy in hun jacht op instagrammable locaties, lunches en events. Ze zag hoe ze hun ‘merk’  perfectioneren, meestal met behulp van een agent (Onthoud: ‘beige, roze, bruin’) Ze beschrijft hoe hard ze hun best doen om nóg meer volgers te krijgen.

Die  reportages mixt ze in haar boek ‘Gouden bergen’ met ideeën van onder meer de Italiaanse schrijver Alessandro Baricco, die net als Smithuijsen geboeid is door de filosofie achter het ‘oppervlakkige’ internet. Wat  doet internet met je offline-identiteit? 

De meiden die je volgt, lijken niet meer  te weten wie ze zijn, behalve een merk. Alles wat ze doen, staat in dienst van hun digital brand.

“Influencers plooien hun leven naar wat online scoort. Ze dragen kleren met contrasterende kleuren omdat ze weten dat dat werkt op de foto. Robin vraagt zelfs aan haar volgers: wat zal ik vandaag doen? Die volgers bepalen dan voor haar: nu ga je sporten, nu ga je ontbijten.”

Een extreem voorbeeld. Maar is die ­sociale druk nieuw? Op elk schoolplein bepaalt het hippe clubje wat je moet dragen of doen om erbij te horen.

“Ik denk dat Instagram eenzamer maakt. Als je op school niet scoort, kun je nog naar huis. Instagram-influencers gaan altijd door: ze kunnen niet van het podium af. Wie online wil concurreren, móet altijd online zijn, en daar telt alleen wat scoort. Wat is dan nog echt? Als een van de influencers, Eva, het niet goed redt in haar nieuwe huis en begint te huilen, pakt ze meteen de camera.

Ik denk dan: dat is toch een privé­moment? Maar ze weet dat het scoort. Dan denk ik meteen: moest je eigenlijk wel huilen?”

Het verhaal van mummy-influencer Eva (niet haar echte naam) is een van de boeiendste uit het boek. Vóór haar scheiding plaatste Eva op haar account zorgvuldig gestileerde foto’s van zichzelf, haar gezin en haar huis in een gewilde straat in Amsterdam-Zuid. Ze werd beloond met likes en volgers. En met adverteerders, want influencers kunnen veel geld verdienen door het in beeld brengen van een stel schoenen of een tuinbankje. Eva hield daar een klein inkomen aan over, al was ze nog geen Negin Mirsalehi, die per gesponsorde foto zo’n 20.000 dollar verdient.

Totdat Eva’s privéleven een minder instagrammable wending neemt. Het filmpje waarin ze haar scheiding aankondigt, levert nieuwe volgers op, maar in een goedkope flat is het vechten om die vast te houden. Eva’s ex krijgt intussen een verhouding met een andere influencer, die haar nieuwe geluk in Eva’s oude huis uitgebreid op Instagram deelt. Bovendien mag Eva de kinderen van haar ex niet meer herkenbaar in beeld brengen. Pure inkomstenderving, vindt ze.

Privéleven, inclusief de kinderen, lijkt voor influencers vooral dienst te doen als winstgevend decor. En alles daarbuiten ook, valt me op. In het museum gaan influencers op de foto met een schilderij, omdat het een leuke achtergrond is. Verder kijken ze er niet naar om.

“Totaal! Amsterdam, de stad waar ik woon, is één groot decorstuk geworden. Al die meiden staan te poseren op diezelfde brug, allemaal in diezelfde outfit, want die heeft succes op Instagram. Sinds  corona gaat het wel slechter met de winkels die alleen bedoeld lijken voor een selfie. De stroopwafelwinkel schijnt al failliet te zijn. Daar ben ik niet rouwig om.”

De influencers hebben iets wanhopigs. Ze lijken geen idee te hebben waarom ze de éne dag volgers winnen en de volgende dag weer verliezen.

“Instragram-succes lijkt heel maakbaar, want je bent je eigen regisseur. Het medium wekt de indruk dat je elk moment kunt doorbreken. Maar intussen bepalen algoritmes wie wat onder ogen krijgt. Die meiden hebben meestal geen idee hoe die algoritmes werken, maar ze zijn er wel totaal afhankelijk van. Het algoritme is een soort God die over je beschikt.”

Je beschrijft Instagram als een digitaal platform dat steeds commerciëler wordt. Vind je dat jammer?

“Je kunt maar beter erkennen dat Instagram niks over jou zegt. Romy begrijpt dat. Die is superzakelijk. Ze zegt gewoon: dit is mijn merk, dit is die Romy-stijl, dit is wat ik verkoop. Heel gezond. Vroeger keken we naar topmodellen als Naomi Campbell. Romy is ook een model, en dat kan ze prima scheiden van haar offline-identiteit. Zelf gebruik ik Instagram ook om reclame te maken. Mensen verwachten dat je jezelf als merk in de markt zet, bijvoorbeeld als journalist die schrijft over influencers. Dan weten ze wie ze moeten bellen.”

Maar jij zit toch niet voortdurend te checken hoeveel volgers je hebt?

“Nou, journalisten krijgen ook lijstjes doorgestuurd met hun onlinescore, al zijn de hoogstscorende stukken lang niet altijd de beste. Maar stel dát er voor journalisten een database bestond waar iedereen precies kon zien wie waar op pad is en welk stuk nú het best gelezen wordt. Dat zou toch gekmakend zijn? Toch zou ik daar wel naar kijken. ”

Echt waar? Waarom zou je score iets zeggen over je kwaliteiten?

“Voor millennials voelt dat niet zo vreemd, denk ik, het zit zó ingebakken. Ik kreeg als kind ook al mee dat cijfers heel belangrijk zijn, de Cito-toets bijvoorbeeld. Dat dat iets over jou zegt. Deze hele generatie is ook opgegroeid met afvalraces als ‘Idols’, waarin je je ­talent moet presenteren aan een groot, anoniem tv-publiek. Dan is het logisch dat jongeren naar Instagram grijpen. Daar is je succes zichtbaar en meetbaar, ook voor anderen. Daar zijn ze aan gewend.”

Maar wat normaal voelt, spreekt nog niet vanzelf.

“Nee, want erachter ligt het idee dat je álles kunt worden wat je wilt, als je maar je best doet. Dat geeft enerzijds superveel mogelijkheden en tegelijk ­superveel druk. Want als het niet lukt, als je terugvalt, heb je zeker niet je best gedaan. Met dat idee is een hele generatie opgegroeid.”

‘Gouden bergen’, Doortje Smithuijsen, De Bezige Bij, 224 blz. € 20,99

Stine Jensen: 'Zo’n idool is een projectiescherm. Wie we vooral volgen, zijn wij zelf.'Beeld Patrick Post

‘Het is toch een soort mensenhandel’

Anders dan Doortje Smithuijsen, die zich verdiepte in influencers, verdiepte filosoof Stine Jensen (1972) zich juist in volgers. Waarom volgen mensen een goeroe of een influencer? Wat is de relatie tussen volger en gevolgde? Vanaf 7 juni zendt omroep Human Stine Jensens’ nieuwe serie ‘Dus Ik Volg’ uit, waarin Jensen ook met Smithuijsen spreekt. Aan de telefoon benadrukt Jensen wel dat de ene influencer de andere niet is. “Michelle Obama heeft ook een instagram-account; zij is voor veel meiden een groot voorbeeld. En alle yogaleraren die ik ken zitten op ­Instagram, waar ze natuurlijk ook een boek of een cursus verkopen.”

Toch zijn de Kim Kardashians het populairst.
“Ik begrijp zo’n influencer wel, je wilt graag een gratis tasje, dus ga je daarmee op de foto, liefst in een zwoele pose. Maar ik word er wel treurig van dat zoveel meiden ook een reclamezuil willen worden. Het is toch een soort online-mensenhandel. Dat ligt misschien aan mijn leeftijd, jongere volgers kan dat commerciële waarschijnlijk minder schelen. Maar die generatie geeft goeroes en influencers ook meer ruimte óm het medium daarvoor in te zetten.”

Waarin lijken goeroe en influencer op elkaar?
“Of je champagne of yogalessen verkoopt: je wilt geen volgers kwijt­raken. Daardoor is de relatie tussen volgers en influencers meteen al gecorrumpeerd. Wat je laat zien, kan volgers afstoten en daar hou je rekening mee. Alleen hebben volgers dat vaak niet door, en dan raken ze teleurgesteld. Want vindt de goeroe dit nou écht iets, of wil die alleen meer volgers?”

Hoe belangrijk zijn goeroes of ­influencers voor hun volgers?
“Dat valt tegen, ontdekte ik bij het schrijven van mijn boek ‘Goeroes’. Vaak maakt het volgers niet eens zoveel uit wie ze volgen. Zo’n idool is een projectiescherm. Wie we vooral volgen, zijn wij zelf. Wat is ons eigen imago online? Dát willen we graag weten.”

Lees ook:

Hoe word je populair op Tiktok? Shirt uit!

Een nieuw sociaal netwerk met nieuwe sterren. Tiktok groeit rap, vooral onder jongeren die uren besteden aan de filmpjes van 15 seconden. Een interview met Cody Boss, die zijn kans greep en binnen een half jaar een Tiktok-ster werd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden