Meditatie

Hoe doorstaan Nederlandse boeddhisten de coronatijd? ‘Met elkaar de stilte delen, dat is al heel fijn’

Dhammakaya-monniken luang phi Maha Poolsak Punnasakkoop en luang phi Sander Khemadhammo eren drie leermeesters. De ceremonie is per livestream te volgen. Beeld Koen Verheijden
Dhammakaya-monniken luang phi Maha Poolsak Punnasakkoop en luang phi Sander Khemadhammo eren drie leermeesters. De ceremonie is per livestream te volgen.Beeld Koen Verheijden

Boeddhisten kunnen door de lockdown niet meer naar hun tempel, sangha of spiritueel centrum. Redden de gemeenschappen zich?

Luang phi Sander Khemadhammo nestelt zich in kleermakerszit op het houten podium. Links van hem zit de Thaise monnik luang phi (dat broeder of frater betekent) Maha Poolsak Punnasakkoop. Beiden dragen ze een oranje mondkapje, precies dezelfde kleur als hun gewaad. In de meditatieruimte in de voormalige pastorie in het Gelderse Afferden begeleiden ze vandaag een ceremonie ter nagedachtenis van hun ‘drie eerbiedwaardige leraren’.

Die leraren kijken vanaf een groot tv-scherm de zaal in: twee Thaise nonnen en meester Luang Pu Wat Paknam. Wat Paknam staat aan de basis van de snelgroeiende boeddhistische Dhammakaya-stroming, die in 2017 in Afferden voet aan de grond kreeg. Dhammakaya-monniken kochten er een katholieke kerk en de bijbehorende pastorie.

Als om half acht ’s avonds de camera’s aan gaan, zijn zo’n 25 Thais-Nederlandse boeddhisten via een livestream aanwezig bij de ceremonie. Khemadhammo heeft zijn ogen dicht, zijn handen rusten op schoot. De van oorsprong Nederlandse boeddhist reciteert – uit het hoofd – een Thaise boeddhistische soetra.

Professionele lampen en camera’s

In 2005 trad Khemadhammo, die toen nog Sander Oudenampsen heette, aan als monnik in een Thais boeddhistisch klooster. Daar kreeg hij zijn boeddhistische naam. ‘Hij die de staat van zaligheid kent’, betekent die. Niet lang daarvoor was Khemadhammo nog psychologie­student in Nijmegen. Nu leeft hij in de voormalige pastorie, die dienst doet als boeddhistische sangha: een spiritueel centrum van monniken en bijbehorende lekengemeenschap.

Boeddhisme in Nederland

Volgens het Sociaal en Cult­ureel Planbureau voelt ruim 4 procent van de Nederlanders van 17 jaar en ouder zich het meest verwant met het boeddhisme: ruim 500.000 Nederlanders. Van hen noemen zo’n 55.000 personen zich boeddhist, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Nederland telt een aantal ­Thaise, Chinese, Vietnamese, Sri Lankaanse en Tibetaanse tempels. Bij de Boeddhistische Unie Nederland (Bun) zijn 49 van 60 grote boeddhistische groeperingen in Nederland aangesloten.

De meeste groeperingen bieden volgens Bun-voorzitter ­Michael Ritman alle dagen in de week een uitgebreid programma, dat wordt bezocht door een grote groep vaste bezoekers. Dat ligt nu bijna volledig stil. Veel Bun-leden bieden online activiteiten aan.

Zonder het coronavirus hadden ze de ceremonie in het aangrenzende kerkgebouw uitgevoerd, vertelt Khemadhammo. Onder een terrasverwarmer, dat wel, want het is fris in de kerk. Het altaar heeft plaats­gemaakt voor een boeddhabeeld en waar de banken stonden, liggen nu witte kussens. Toen de coronacrisis uitbrak, weken Khemadhammo en zijn medebroeders uit naar de voormalige pastorie.

Die is voor de gelegenheid ingericht als opnamestudio: professioneel ogende lampen, twee camera’s, een grote tv en een computer. Midden in de kamer staat een tafel met een felblauw tafelkleed, roze en oranje bloemstukken, twee kaarsen en een olielamp. Die worden tijdens de ceremonie aangestoken. Daarna volgt een meditatiesessie, een buiging naar de boeddha en dan is het klaar.

“Vrijwel direct nadat de overheid de veiligheidsmaatregelen had afgekondigd, hebben we geïnvesteerd in apparatuur”, vertelt Khemadhammo. “Zo betrekken we de gemeenschap bij de wekelijkse meditaties en ceremonies. Het gemeenschapsgevoel is er nog wel, maar sommige ouderen vinden de overstap lastig.”

Gulle gevers

Over het voortbestaan van de tempel in het voormalige kerkgebouw maakt de monnik zich geen zorgen: geld is voor de boeddhisten in Afferden geen probleem. Het bedrag dat nodig was om het Dhammakaya-centrum op te tuigen – 600.000 euro – werd met een crowdfundactie gauw bij elkaar gespaard. Vooral in Thailand gaven de mensen gul.

“De Dhammakaya-traditie staat bekend om zijn vrijgevige karakter aan de monniken”, verklaart Khemadhammo. “Daarom komen we ook nu niet tekort. De monniken krijgen eten van de gemeenschap, zodat ze zich kunnen toeleggen op het bestuderen van de dharma, de boeddhistische leer. Dat brengen ze dan weer over aan de mensen. Dat geeft aan weerszijden een positief karma.”

De verzorgster van de monniken woont bij hen in Afferden. Beeld Koen Verheijden
De verzorgster van de monniken woont bij hen in Afferden.Beeld Koen Verheijden

Een toegewijde gemeenschap die zijn eigen tempel onderhoudt, is ­eigenlijk de regel in het boeddhisme, vertelt Michael Ritman, hoofd van de Boeddhistische Unie Nederland (Bun). Ook in coronatijd. De Bun-achterban telt onder meer tempels en sangha’s met een Thaise, Chinese, Vietnamese, Sri Lankaanse en Tibetaanse culturele achtergrond. “Onze leden hebben een trouwe aanhang, die hun tempel of centrum blijft steunen, ook al zijn de gemeenschappelijke ruimtes nu gesloten. Die mensen kiezen bewust voor de sangha of tempel waar ze bij wil horen. Soms haken mensen af, maar online sluiten anderen zich ook weer aan.”

Interen

Donaties vormen voor boeddhistische centra een belangrijke bron van inkomsten, maar samenkomsten vinden volgens Ritman bijna niet meer plaats. Veel donaties worden daarom online gedaan. “Er wordt ook wel ingeteerd op reserves, maar de boeddhistische centra blijven tot nu toe goed overeind”, zegt Ritman.

Ook aanbieder van zenlessen Zen.nl zoekt creatieve oplossingen tijdens de coronapandemie. Het Bun-lid groeide na de start in 2005 uit tot ’s lands grootste aanbieder van zenmeditatie. De coronacrisis heeft voor een terugval van zo’n 60 procent gezorgd, zegt oprichter en zenmeester Rients Ritskes. Precorona begonnen om de paar maanden vijfhonderd mensen met een cursus, nu zijn dat er tweehonderd. Ritskes: “We houden het hoofd nog wel boven water, omdat driekwart van onze cursisten al bestaande leden zijn. Na de introductiecursus doen ze een vervolgcursus of worden zelfs leraar.”

Zen.nl heeft sinds maart vorig jaar vol op onlinemeditatie ingezet. Kun je online wel samen mediteren? Dat kan, zegt Ritskes. In de meeste zendo’s hangt nu een groot beeldscherm. De zenleraar maakt vanaf hier contact met zijn leerlingen in hun huiskamer. “Het werkt prima, we krijgen veel complimenten voor deze aanpak. Dat niet iedereen deze nieuwe vorm leuk vindt, begrijp ik, maar de meeste mensen blijven gewoon hun maandelijkse bijdrage ­betalen. Ze willen kunnen terugkomen als corona voorbij is. Het is een vorm van solidariteit.”

Sommige leraren en cursisten ­komen volgens Ritskes nog wel ‘in het echt’ samen. Omdat Zen.nl een levensbeschouwelijke organisatie is, mag dat ook. Volgens de zenmeester wordt dan wel op minimaal anderhalve meter afstand gemediteerd, of dat nou loop- of zitmeditatie is.

Kalmtemeditatie

Ondanks teruglopende cijfers is Zen.nl met een mediacampagne begonnen en zijn regelmatig spotjes te horen op de landelijke radio. “Onze missie is om zo veel mogelijk mensen te faciliteren in duurzaam geluk”, zegt Ritskes. “Dat is de investering waard, ook al kan het eigenlijk niet uit. We willen een plek bieden voor de mensen die behoefte hebben aan rust, begeleiding en structuur in deze tijd. Naarmate mensen meer met zen bezig zijn, hebben ze minder last van eenzaamheid, zo blijkt uit ons eigen onderzoek. En mensen voelen zich ook gezonder.”

Hoe eenzaam voelt een monnik als luang phi Khemadhammo zich in ­coronatijd? In het pastorale kantoor achter de meditatieruimte zet hij zijn mondkapje af, en verschijnt er een brede glimlach. Khemadhammo vertelt dat hij zijn coronaleven wel lekker rustig vindt. “Al moet het niet te lang duren. Officieel moet je als monnik op jezelf kunnen leven, maar ik mis de mensen en het contact. En ik moet hier nu meer schoonmaken”, grapt hij. “Eerder kwamen er nog wel sangha-leden langs om klusjes te doen, dat is nu minder.”

Behalve het Thaise publiek dat Khemadhammo online bedient, begeleidt hij meditatielessen voor een groeiende groep Nederlanders. Vanwege de pandemie wint online meditatie sterk aan populariteit. Via mindfulness- en meditatieplatform 30Now.nl weten steeds meer mensen zijn meditaties te vinden. “Ik vertel dan over boeddhistische thema’s zoals liefde, vriendschap en ­spirituele beoefening. Daarna doen we doen een visualisatiemeditatie.”

“Wij beoefenen kalmtemeditatie,” zegt Khemadhammo. “Er is weinig wat je in zo’n lockdown kan doen, maar dit kan nog wel – if you can’t go outside, go inside. Het geeft ruimte aan positieve emoties, zoals liefde en empathie. Dat zijn lastige dingen als je met je hoofd druk bent. Maar de lessen hebben ook een sociaal aspect, hoor. Gewoon de stilte kunnen delen met mensen, dat is voor velen al heel fijn.”

Lees ook:

Volgens de zenmeester hoeft het niet stil te zijn om stilte te vinden

Hoe helpt spiritualiteit bij het omgaan met onzekerheid? In de Maand van de Spiritualiteit vertellen mensen uit verschillende stromingen welk houvast hun overtuiging biedt. In deze aflevering: zenmeester Ton Lathouwers (88), die nog altijd zenretraites geeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden