Filosofisch ElftalAntiracismeprotesten

Hoe doorbreken we racisme?

Demonstratie tegen racisme in het Griendpark in Maastricht.Beeld EPA

Niet ongelijkheid, maar radicale uitsluiting is de kern van racisme. De protesten ertegen zijn dan ook een strijd om te kunnen zeggen: ik besta.

De dood van George Floyd zorgt ervoor dat de Black Lives Matter-beweging luider dan ooit klinkt. Wereldwijd demonstreren mensen tegen racisme. Premier Mark Rutte zei vorige week in reactie op de protesten dat ook Nederland ‘systemische problemen’ met racisme en discriminatie kent. Welk mechanisme treedt in werking als mensen te maken krijgen met racisme, en hoe valt dat te doorbreken?

“Progressieve witte mensen veronderstellen vaak dat racisme vooral te maken heeft met ongelijkheid”, zegt politiek filosoof Ivana Ivkovic. “Als de bestaande ongelijkheid tussen zwarte en witte mensen gecorrigeerd wordt, is dan het idee, is het probleem opgelost. Psychiater, filosoof en vrijheidsstrijder Frantz Fanon liet zien dat de verhouding tussen zwarte en witte mensen anders in elkaar zit. Niet ongelijkheid is het voornaamste probleem, maar radicale uitsluiting. Mensen van kleur zijn geen mindere, stelt hij, ze zijn niemand. Ze worden niet gezien als een ‘ik’, als een subject, maar enkel als een lichaam. Iemand die wit is, is simpelweg wit. Maar iemand die zwart is, is zwart omdat hij niet-wit is.

“Fanon schreef over zijn ervaringen als zwarte man in de koloniale tijd in Algerije, maar zijn gedachten zijn nog steeds actueel om hedendaagse discussies over racisme te begrijpen. Neem de vraag: waarom roept de dood van George Floyd zoveel pijn op? Het witte perspectief daarop is wellicht omdat een man zomaar gedood is en dat dit absoluut niet mag. Het zwarte perspectief is, als we doordenken op Fanon, dat dit de zoveelste bevestiging is dat je een niemand bent, en dus zomaar gedood kunt worden. Dit heeft zijn oorsprong in het slavernij- en koloniale verleden, waarin de zwarte niet werd gezien als mens. Geweld tegen zwarten blijft een herhaling van koloniaal geweld – ook als het zich niet langer vertaalt naar slavernij, maar naar maatschappelijke normen.”

Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit, vindt het tijd om op een andere manier over racismeproblematiek na te denken. “Dat is nodig om mensen van kleur ook als subject te erkennen”, zegt hij. “In de huidige discussies staan telkens twee identiteiten tegenover elkaar: witte mensen en mensen van kleur. In plaats van deze oppositie moeten we onze identiteiten juist meer vloeibaar maken. In de discussie over gender gebeurt dit al: daar staat hetero niet langer enkel tegenover homo; er wordt ruimte gevraagd voor een palet aan identiteiten. Dat zijn er zoveel, dat veel mensen niet precies in één van de hokjes passen, maar in meerdere tegelijk. Je identiteit is dan minder recht omlijnd.

“De hedendaagse filosoof Giorgio Agamben probeert onze identiteit op een soortgelijke manier te ontbinden. Als voorbeeld bespreekt hij de samen­leving van de apostel Paulus, die was opgedeeld in twee identiteiten: Joden en Grieken. Paulus’ alternatief hiervoor was dat je ook noch Jood, noch Griek mocht zijn. Dat wil zeggen, Joden mochten Joods zijn, zonder dat ze wilden samenvallen met de Joodse groepsidentiteit; hetzelfde gold voor de Grieken. Je particuliere eigenschappen – huidskleur, religie, gender – mogen er dan allemaal zijn, maar er is ook oog voor iets dat je deelt met mensen die andere eigenschappen hebben.

“Laten we dit ‘hogere’ eens niet in religieuze termen duiden, maar ‘mens-zijn’ noemen. Naar die noemer, die we met elkaar delen en die ruimte biedt aan alle particuliere verschillen, moeten we opnieuw zoeken. Een dialoog met elkaar aangaan is daarvoor de aangewezen manier. Maar om met elkaar in gesprek te raken, is het essentieel dat we elkaar tegenkomen; op straat, op de werkvloer, op school. Dat is nu de uitdaging, zowel van de overheid als van bedrijven en individuen.”

Ivkovic: “Daarnaast is er denk ik nog een ander inzicht nodig om de pijn, woede en frustratie die schuilgaat achter de protesten te begrijpen. Voor mij als wit mens zijn deze protesten een strijd voor rechtvaardigheid. Met Fanon zou je kunnen zeggen dat voor de zwarte mens dit een existentiële strijd is, een strijd om überhaupt te kunnen zeggen: ik besta. Als je dat over het hoofd ziet, kun je de gelaagdheid en het belang van deze protesten denk ik niet begrijpen.”

Van der Heiden: “Dit opeisen van je bestaan doet me denken aan een stelling van Agamben. Het is een variatie op een uitspraak van Leibniz, die zei: het mogelijke eist het bestaan. Oftewel, alles wat mogelijk is, wil het liefst gemanifesteerd worden. Agamben draait dit idee om en zegt: het bestaande eist mogelijkheid. Oftewel, als jij in een bepaalde maatschappij leeft, dan wil je in die maatschappij de mogelijkheid hebben om je te ontplooien. Als je hierin belemmerd wordt door je huidskleur of andere eigenschappen, dan zul je die mogelijkheden opeisen door te protesteren. Precies dit zien we nu gebeuren.”

Ivkovic: “Een zwarte collega van mij, een artistiek leider in de podiumkunsten, schreef onlangs een brief om uit te leggen waarom zij de Black Lives Matter-protesten zo belangrijk vindt. Als voorbeeld haalt ze aan dat zij een keer een uitzendbureau binnenliep, waar zij zonder dat haar iets werd gevraagd, werd doorverwezen naar de balie voor schoonmaakwerk. Het ging haar er niet alleen om dat het vernederend is als iemand je kwaliteiten systematisch onderschat, maar ook om de pijn dat haar niks werd gevraagd. En als jou niets wordt gevraagd, wordt bevestigd dat je niemand bent.”

Van der Heiden: “Dit toont precies het belang van een dialoog. Door het aangaan van een gesprek erken je de ander als subject. Want pas als je ervan uitgaat dat iemand anders iets te zeggen heeft wat jijzelf nog niet bedacht of ervaren hebt, neem je diegene serieus.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden