null Beeld

ColumnMarli Huijer

Hoe de illusies van echtheid ons leven binnendringen

Ergens hoog in de lucht zweeft op dit moment de Russische actrice Yulia Peresild voor een camera. In de nieuwe film De uitdaging, die deels in het internationale ruimtestation ISS wordt opgenomen, speelt ze een chirurg. Ze zal het leven redden van een ruimtevaarder die onwel is geworden. Dat ze in het echt geen chirurg is doet er niet toe. Wat er wel toe doet is dat ze tijdens de opnames echt gewichtloos is. Die echtheid steekt de Amerikanen. Zij hadden gehoopt dat Tom Cruise de primeur zou hebben. Met De uitdaging winnen de Russen de race om als eerste een filmster gewichtloos door de ruimte te laten vliegen in plaats van deze bungelend aan kabels door de filmstudio te trekken.

Hoe werkelijk zal dat gewichtloze bewegen straks zijn? Anders dan documentaires beogen fictieve films geen realistische weergave van werkelijke gebeurtenissen te zijn. Als een acteur iedere ochtend op dezelfde dag wakker schrikt, zoals Bill Murray in Groundhog Day, vragen we niet of dat wel kan. We gaan zo op in de strapatsen van hoofdpersoon Phil Connors dat we de werkelijkheid waarin we leven, achter ons laten. De illusie dat je iedere dag opnieuw kunt beleven is aantrekkelijker dan de waarheid dat de dagen zich als de kralen van een ketting aaneenrijgen.

Eigen universum

‘Hyperrealiteit’ noemde de Franse denker Jean Baudrillard (1929-2007) de werkelijkheid die films, foto’s, televisiebeelden en virtuele beelden de kijkers aanreiken. Het is een overdadige werkelijkheid, die voorbij de gewone werkelijkheid bestaat. De hyperrealiteit verwijst zelfs niet naar andere werkelijkheden. Het is een eigen universum, waarin mensen echt gewichtloos zijn en echt steeds op dezelfde dag ontwaken.

De hyperrealiteit van films en virtuele beelden kan ervaringen bieden die intenser of aangenamer zijn dan die in het echte leven. Dat maakt het verleidelijk om erin weg te vluchten.

Maar met die vlucht in de hyperrealiteit verliezen we het contact met de gewone werkelijkheid. De wereld van het internet, de sociale media en de film neemt het over. Dat proces wordt krachtiger naarmate de hyperrealiteit meer wordt geperfectioneerd. Als alle jongeren op Instagram perfect rechte tanden hebben, dan worden schots en scheefstaande tanden iets wat je ook in het dagelijkse leven niet meer wilt hebben of zien. Door de gebitten aan te passen aan de hyperrealiteit verdwijnt de werkelijkheid van scheve tanden. Door iedere avond te chatten met een virtuele geliefde kan de levensechte partner in het niet verdwijnen.

Een geweldige pr-stunt

Het streven om filmsterren in de ruimte te filmen is zo’n perfectionering van de hyperrealiteit. De gewichtloosheid zal iets met het lichaam en het gezicht van Yulia Peresild doen, waardoor we er nog meer van overtuigd raken dat het hier om de echte werkelijkheid gaat. Sciencefiction-ruimtefilms die in een studio worden opgenomen, zullen vanaf nu niet meer geloofwaardig zijn.

Maar hoe realistisch de gewichtloosheid ook mag lijken, feitelijk wordt alleen de illusie van echtheid gevoed. Als ik me niet vergis, zijn er in de echte wereld geen chirurgen die op 400 kilometer hoogte een ruimtevaarder opereren.

Toch zal ook ik straks geloven dat Peresild echt in het ruimteschip aan het werk is. De vele miljoenen euro’s die de ruimteopnames kosten, leveren de ruimtevaart een geweldige pr-stunt. De films worden er niet echter van. Maar wij worden een illusie van echtheid rijker.

Marli Huijer (1955) was arts, maar maakte de overstap naar de filosofie. Ze is emeritus hoogleraar publieksfilosofie. In 2015 en 2016 was ze Denker des Vaderlands. Lees haar columns hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden