Filosofisch ElftalReizen

Hoe belangrijk is het maken van reizen eigenlijk voor onze identiteit?

Tourist laat zich masseren in Pattaya, 120 kilometer van Bangkok.Beeld Reuters

In de coronacrisis heeft de ontwortelde, kosmopolitische mens tot stilstand gebracht. De toerismesector krijgt zware klappen. Hebben we het nodig om te reizen?

De toeristische sector heeft een harde klap gekregen door de coronapandemie. Nederland ontvangt dit jaar ruim 70 procent minder buitenlandse toeristen dan in 2019, verwacht het Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen. Begin dit jaar werd uitgegaan van ruim 21 miljoen internationale bezoekers, nu van 7 miljoen. Dat dit schadelijk is voor de economie, is duidelijk. Maar wat betekent het voor de mens? Kosmopolitisme geldt als een ideaal en reizen als belangrijk voor onze identiteitsvorming. Is het dan problematisch als we meer aan onze eigen woonplaats gebonden zijn?

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen, vindt de nieuwe toerismecijfers een goede zaak. “’Alle ellende van de mensen komt maar uit één ding voort, en dat is dat ze niet in alle rust in één kamer of thuis kunnen blijven’, schreef de Franse denker Blaise Pascal in de zeventiende eeuw. Daar sluit ik mij bij aan. Deze ellende bestaat bij toerisme uit een grote belasting op het milieu, op het cultureel erfgoed en op de leefbaarheid in de grote steden. Om ons ongebreidelde vakantiegedrag goed te praten wordt vaak gezegd dat reizen van belang is voor de menselijke vorming. Het is ten zeerste de vraag of dat het geval is bij het huidige massatoerisme. Mensen verdiepen zich vaak niet werkelijk in de cultuur van hun vakantielanden, om vervolgens met een chagrijnig gezicht achter een gids aan te hobbelen. Ik denk niet dat deze toeristen een verdieping van het zelf beleven dankzij hun reizen. En dan kun je beter thuisblijven.”

“Reizen kan nog altijd heel verrijkend zijn, dankzij de confrontatie met andere perspectieven”, reageert Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit. “Ik heb dat zelf duidelijk ervaren in 2016, toen ik na de mislukte staatsgreep in Turkije enkele maanden in Istanbul verbleef. Het was interessant om het verschil te merken tussen hoe in Turkije de nasleep werd ervaren en hoe er verslag van werd gedaan in de westerse wereld. Ik merkte dat mensen fundamenteel anders tegen dezelfde gebeurtenis aankeken en dat het lastig is om te beoordelen welk perspectief het meest adequaat is. Reizen brengt in de beste gevallen zo’n soort verrijking teweeg. Daarbij gaat het dus niet alleen om mensen op een andere manier te zien leven, maar ook om te leren kijken vanuit het perspectief van een ander. Je wordt dan gedwongen om je eigen gelijk op te schorten en te denken: is mijn morele oordeel wellicht wat eenzijdig? Nu is het wel zo dat de meeste mensen eerder een korte stedentrip boeken dan een lang verblijf, en vaak geen werkelijk contact zoeken met de lokale bevolking. Maar dat is geen reden om toerisme op zichzelf af te keuren; we kunnen ook kritisch kijken naar de huidige vorm van toerisme.”

Ankersmit: “Er is ook zeker een goede vorm van toerisme mogelijk. Die vorm kent een lange geschiedenis. Denk aan de Grand Tour, de reis door Europa die iedere jonge edelman in de achttiende eeuw geacht werd te ondernemen, om zich te laven aan andere culturen. Men verwachtte daarbij een bevordering van het besef van de eigen identiteit. Dit gebruik ging in de negentiende eeuw door in de vorm van Italiëreizen, die vooral in Duitsland populair waren. Wat hierbij wel van groot belang is, is dat deze reizigers op gymnasia al doordrenkt waren met kennis van de Italiaanse cultuur. Om dat land vervolgens te zien is een openbaring, waardoor de reiziger gevormd wordt. Maar bij massatoerisme is enkel sprake van fysieke verplaatsing. Je keert terug naar huis als dezelfde persoon die vertrokken is.”

Van der Heiden: “Toerisme vervult nu meestal een andere functie dan vroeger. Het gaat niet langer om educatie, maar om entertainment en ontspanning – wat ook belangrijk voor de mens en zijn welzijn is. Al kunnen we dat net zo goed dichter bij huis zoeken, dat is ook beter voor de planeet. Mensen die veel reizen zien zichzelf denk ik vaak onterecht als kosmopolitisch. Maar als je veel reist, betekent dat nog niet dat je de veelkleurigheid van de wereld ook kent. Reizen is tegenwoordig vaak herhaling in plaats van verbreding. Als je bezig bent met de juiste foto’s voor op Instagram en online restauranttips, doe je precies wat andere mensen ook doen. Als je werkelijk kosmopolitisch wilt zijn, kun je beter de veelheid in je directe omgeving onder ogen komen; we leven immers in een multiculturele samenleving. Genoeg mensen willen wel een paar weken naar Azië omdat ze zo graag andere culturen willen kennen, maar zoeken geen contact met hun buitenlandse buren.”

Ankersmit: “Ik denk dat we meer aandacht moeten hebben voor andersoortige reizen. Reizen kan niet alleen door fysiek ergens heen te gaan. Het kan ook door de tijd, bijvoorbeeld door te lezen over de geschiedenis van je land en cultuur. Of door je eigen omgeving of innerlijk. Xavier de Maistre publiceerde in 1794 ‘Reis door mijn kamer’, waarin hij wippend op zijn stoel door zijn kamer reist: hij beschrijft zijn boekenkast, de gravures aan de muur, zijn hondje – en telkens loopt zijn geest vol met gedachten, gevoelens en herinneringen. Dankzij onze verbeelding kunnen we prachtige reizen maken, zonder de deur uit te gaan.”

Van der Heiden: “Toch is reizen niet tot dergelijke belevingen te herleiden. Lichamelijk elders zijn brengt eigen zintuiglijke ervaringen met zich mee, die niet zomaar zijn na te bootsen: de natuur of de stad ruikt anders, de atmosfeer voelt anders, het licht doet je anders kijken. Reizen kan je op die manier ook letterlijk een nieuw perspectief geven en de wereld op een andere manier doen ervaren.”

Lees ook:

De tragische ironie die aan het toerisme kleeft: de zoektocht naar authenticiteit

Als er één plaats op aarde aanspraak maakt op de titel toeristenparadijs, dan is het Bali wel, zegt Jos de Mul. Dat tropisch paradijs Bali met zijn eeuwenoude cultuur is een moderne uitvinding, betoogt hij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden