RecensieFilosofie

Hier pleit geen techneut, maar een filosoof voor zonne-energie

null Beeld

Ignaas Devisch
Vuur. Een vergeten vraagstuk
De Bezige Bij; 288 blz. € 23,99
★★★

De schrijver

Ignaas Devisch (1970, Brugge) is hoogleraar medische filosofie en ethiek aan de Universiteit Gent. Voor zijn boeken Rusteloosheid (2016) en Het empathisch teveel (2017) werd hij genomineerd voor de Socrateswisselbeker.

De stelling

Prometheus stal het vuur van de Olympische goden en schonk het aan de mens. Voor die hoogmoedige daad werd hij tot in de eeuwigheid verdoemd. Uit mythen als die van Prometheus blijkt dat vroege beschavingen het vuur zowel vreesden als vereerden. Vuur was een nuttige bondgenoot, maar ook een vijand die alles wat je dierbaar was in de as kon leggen.

Sinds pakweg de Renaissance slaat de mens deze mythische waarschuwing in de wind. De moderne mens komt volgens Ignaas Devisch ‘in opstand tegen het lot en wil de zwaarte die het leven mogelijk met zich meebrengt wegnemen: minder ziektes, langer leven met meer comfort en minder overgeleverd zijn aan het lot’.

Fossiele brandstoffen zijn het vehikel van deze verlangens. Prometheus moest inbinden voor Zeus, maar dankzij onze beheersing van het vuur zijn we bij machte om God met verlof te sturen. Vuur is het vehikel geworden van ons vrijheidsideaal. We zijn echter blind gebleken voor de schaduwkanten van ons vooruitgangsdenken. En nu krijgen we de rekening gepresenteerd, in de vorm van een opwarmende aarde.

Devisch maakt de balans op. Menselijke beschavingen worden steeds complexer, daarom is er onvermijdelijk steeds meer energie nodig om ze draaiende te houden. Met ‘een beetje soberder leven’ gaan we het dus niet redden. Bovendien: vrijwillig aanvaarden dat je met minder genoegen moet nemen dan eerdere generaties, dat is voor het gros van de mensen geen wenkend perspectief.

Toch bestaat er een oplossing! Terwijl we in onze zelfdestructieve domheid de aarde opstoken, zweeft boven ons een schone en veilige energiebron met ruim vijf miljard jaar garantie. Het geologische tijdvak van het antropoceen, waarin de mens het middelpunt was, moet volgens Devisch worden opgevolgd door het ‘helioceen’ waarin de zon centraal staat.

Opvallende passage 

‘Alleen door veel meer te investeren in zonne-energie dan nu het geval is, zowel wat onderzoek als benutting betreft, kunnen we het helioceen betreden. We moeten de volgende cirkelredenering verlaten: omdat het nu niet mogelijk is, zal het straks niet lukken. We kunnen evengoed die redenering omkeren en halsstarrig weigeren de huidige beperkingen als een voldongen feit te aanvaarden.’

Reden om dit boek niet te lezen

De techniek voor het optimum van zonne-energie is nog niet ontwikkeld. Gefrustreerd roept Devisch uit dat we wel technologie hebben om met menselijk DNA te knutselen, waarom hebben we ons dan het grootschalig opvangen, opslaan en transporteren van zonne-energie nog niet meester gemaakt? Is het onwil, gebrek aan verbeeldingskracht, defaitisme? Kom op, sapiens, schouders eronder!

Hoe mooi deze peptalk ook klinkt, het riekt naar een magische formule: mensen zijn verweven met techniek, dus mensen kunnen alles met techniek oplossen. Devisch omschrijft de zon als een gift. “Het tijdperk dat voor ons ligt moet zich klaarmaken om die gift te ontvangen.”

Uiteindelijk komt de schrijver dus toch weer op de proppen met een nieuwe mythe die de verlangens van de mens centraal stelt. Alsof de zon een cadeautje van de kosmos is, speciaal voor ons in het hemelgewelf opgehangen. Een niet door mensenhanden gemaakte spaarlamp als ticket naar een voortzetting van onze manier van leven.

Reden om dit boek wel te lezen

Als Devisch al ten prooi is aan een nieuw vooruitgangsgeloof, dan is het in ieder geval geen blind geloof. Het technische pleidooi voor zonne-energie staat bij hem niet voorop.

Zijn boek raakt aan een fundamentele filosofische kwestie: wat willen we van het project van de Verlichting behouden, en wat niet? De Verlichting heeft de leefomstandigheden van miljoenen mensen verbeterd, maar tegelijkertijd ook veel schade opgeleverd. Kunnen we een manier verzinnen om het eerste te behouden en het tweede te verwerpen?

Uitstekend uitgangspunt voor een denkoefening, zolang je maar oog houdt voor de schaduwkanten van wéér een nieuw heilsplan, in dit geval een op de zon georiënteerde vooruitgangsmythe.

Lees ook:

In zijn boek ‘Het empathisch teveel’  pleit Ignaas Devisch voorwerkbare onverschilligheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden