SchrijversinterviewSander Rietveld

Het stempel van goedkeuring van orthodoxe christenen komt Thierry Baudet goed van pas

Thierry Baudet van Forum voor Democratie bij een campagnebijeenkomst in Katwijk in februari. Beeld ANP
Thierry Baudet van Forum voor Democratie bij een campagnebijeenkomst in Katwijk in februari.Beeld ANP

Wereldwijd wint radicaal-rechts aan macht door goedkeuring van orthodoxe christenen. Zoals ze in de VS Trump aan de macht hielpen, komen ze in Nederland Baudet goed van pas, laat journalist Sander Rietveld in Nieuwe kruisvaarders zien.

Het was bepaald niet voor het eerst dat Baudet zijn waardering voor de SGP uitsprak, onlangs op een parkeerplaats in Tholen. Wel voegde hij er een ‘maar’ aan toe. Hij beklaagt zich over de neiging van die partij om ‘de andere wang toe te ­keren’, wat hen tot ‘een impotent soort christendom’ maakt. Spijtig, wil hij maar zeggen. “Het is niet dat je daarmee een kruistocht kan organiseren.”

Voor sommigen kwam de verwijzing naar de kruistochten misschien uit de lucht vallen. Zo niet voor journalist Sander Rietveld. Hij deed onderzoek naar de verstrengeling tussen radicaal-rechts en orthodox christendom. In zijn boek Nieuwe kruisvaarders, dat deze week is verschenen, beschrijft hij hoe twee elementen die band smeden: een zelfde gevoel van slachtofferschap en een gezamenlijk dromen van een christelijk rijk.

Zowel hier in Nederland als in het buitenland zoeken traditionele gelovigen en radicaal-rechtse populisten elkaar op. Vanuit de Verenigde Staten en Rusland ­komen grote sommen geld naar Europa, onthult Rietveld in zijn boek, naar netwerken waarin ook de ChristenUnie en SGP participeren, voor de strijd tegen liberale verworvenheden als abortus en homorechten. Dat Amerikaanse partners openlijk streven naar strafbaarstelling van homoseksualiteit en dat dat in enkele Afrikaanse landen al is bereikt, vormt geen belemmering.

Sander Rietveld Beeld Jildiz Kaptein
Sander RietveldBeeld Jildiz Kaptein

Uit zijn eigen jeugd, die Rietveld doorbracht in de orthodoxe flank van wat nu de Protestantse Kerk in Nederland heet, weet hij nog goed hoe er destijds ook al een vijandsbeeld van de buitenwereld werd gepreekt. Zoals traditionele christenen zich tegen het communisme kantten, doen ze dat nu tegen de linkse, seculiere elite.

Zelf werd Rietveld in de loop van de tijd progressiever. Als journalist verruilde hij zo’n tien jaar geleden de EO voor BNNVARA, waar hij werkt voor onderzoeksprogramma Zembla. De orthodoxe opvattingen van zijn jeugd liet hij varen, zoals velen van zijn generatie. Toch is het conservatieve christendom niet verdwenen, integendeel. “Wereldwijd is het booming en ook in Nederland zie ik een opleving, met name onder jongeren.”

Wat maakt dat orthodoxe gelovigen en radicaal-rechts zich tot elkaar aangetrokken voelen?

“De meeste christenen, ook de meeste orthodoxe gelovigen, moeten niets hebben van het antisemitisme en het openlijke racisme van radicaal-rechtse volksmenners als Baudet. Tegelijkertijd hoort bij het orthodoxe geloof een zekere waarheidsclaim. Je weet wat God bedoelt in de Bijbel, je denkt te weten wat Gods wil is voor de samenleving, en dat ga je proberen uit te voeren. Dat neigt naar theocratie. Als je als conservatieve christen in een seculiere samenleving leeft, kom je er al snel achter dat het onmogelijk is om jouw waarden op te leggen aan de rest. Dat kan leiden tot een verlieservaring en soms tot een bepaald ressentiment. Nogal wat orthodoxe christenen voelen zich slachtoffer van een samenleving die overwegend ongelovig is. Van een seculiere, linkse, liberale elite die te gronde richt wat er over is aan waarden uit de tijd ‘dat we een christelijke natie waren’.

“En dat is exact wat je ook bij Baudet hoort: het idee dat een elite het volk kapot wil maken, is een kenmerk van populisme. Dus vindt dat hier vruchtbare aarde. Conservatieve christenen weten heel goed dat bijvoorbeeld het homohuwelijk niet meer teruggedraaid wordt. Een bepaald cultuurchristendom, dat zou misschien nog wel kunnen. Door een alliantie aan te gaan met de cultuurchristenen van Forum voor Democratie, kan er misschien nog een christelijke gloed over de samenleving komen te liggen. Dat is het dichtst bij een christelijke samenleving, een christelijk rijk, dat je nog kunt komen.

“De belangstelling van radicaal-rechts voor christenen is nieuw: bij Wilders zag je dat niet. Voor orthodoxe gelovigen, die toch heel lang het idee hadden dat ze een minderheid waren die niet meer zo ter zake deed, is het toch heel fijn om te horen dat ze van waarde worden geacht. In Den Haag wordt de SGP, die altijd drie zetels haalt, veelal meewarig bekeken. Nu was er met Forum plotseling een partij die op bijna twintig zetels stond, en die hen binnenhaalde als strijdmakkers. Ze kregen een zetel cadeau van Forum in de Eerste Kamer. Zo konden ze plots toch nog invloed verwerven en behouden.”

Sander Rietveld Beeld Jildiz Kaptein
Sander RietveldBeeld Jildiz Kaptein

Op welke manier zoekt de ChristenUnie ­toenadering tot radicaal-rechts?

“Na de opkomst van Baudet kwam de directeur van het wetenschappelijke instituut van de ChristenUnie met een artikel, dat hij ook zinvolle dingen zei. Daarin ging het over de dierlijke kracht van het nationalisme, dat ook goede kanten heeft. Ik zie toenemende islamofobie bij de ChristenUnie, en populistische retoriek. Zo zei Segers in 2013 in een interview ‘dat de grote vraag is wat de moslims in gedachten hebben wanneer ze in de meerderheid zullen zijn’. Hij roept zo het beeld op dat dit een reëel gevaar is, terwijl het aandeel moslims nauwelijks toeneemt. Angstzaaierij, totaal niet op feiten gebaseerd: populistisch dus. Nu heeft de ChristenUnie ook een progressievere vleugel, die christelijke gastvrijheid benadrukt, die hier niets van moet hebben. Segers vertegenwoordigt het conservatieve deel van de partij.”

In de VS brachten white evangelicals Trump aan de macht. Verraste het u dat er in Nederland ook christenen zijn die vallen voor populisten?

“Ik heb me weleens achter de oren gekrabd: hoe kan het dat keurige christenen een president omarmen, die opschept over aanranding en die gehandicapten bespot? White evangelicals slikten het allemaal van Trump. Ook in Nederland zie je dat de SGP het prima vindt om met Baudet in zee te gaan, terwijl hij een ‘versier­coach’ de hand boven het hoofd houdt, naaktfoto’s post en een soort pornografische roman schrijft in lijn met radicaal-rechtse fantasieën over mannen die naar hun believen vrouwen nemen. Orthodoxe christenen keuren dit soort dingen af, maar ook in die kringen is een hang naar krachtige mannelijkheid te vinden. Dat resoneert met het patriarchale man-vrouwdenken van sommige orthodoxe christenen.”

‘De vader als priester van het gezin’, zoals dat op de Biblebelt heet.

“Ja, sommige orthodoxe christenen geven daar dan een bijna sacrale uitleg aan, en dat lijkt dus mijlenver verwijderd van de woorden van Baudet. Maar in de wereldwijde netwerken, waarin zij samenwerken met radicaal-rechts, gaat het steeds om man-vrouwverhoudingen. Om abortus of het stimuleren van grote gezinnen. Van orthodoxe christenen kennen we dat, maar waarom doen radicaal-rechtse politici en activisten dat? Voor hen is een traditioneel gezin de kern van de natie. Er moeten gewoon blanke baby’s komen. Dat heeft alles te maken met de omvolkingstheorie: het volk wordt verzwakt door immigratie, met name door de komst van moslims. Die zouden ook nog eens meer kinderen krijgen. Nogal wat christenen begonnen tegen me over die kinderen.”

Een van de financiers van Forum is Cor Verkade, een SGP’er die gelooft dat er satanische krachten achter de islam zitten. Hoe wijdverspreid is die gedachte?

“Dat moet je niet onderschatten. Met name in evangelische kringen is er een populair theologisch idee dat er een geestelijke strijd woedt tussen christendom en islam­­. Dat Gods engelenleger letterlijk vecht met Satans demonen. En die kwade geesten zitten achter de islam, is het idee. Je denkt misschien: dit is een obscuur idee, maar dit denken zie je ook bij militant christelijk-rechts in de VS, die groep zat heel dicht bij de macht afgelopen jaren. Ik denk dat dit een gevaarlijke vorm van geloven is. Als je zo denkt over andersgelovigen dehumaniseer en demoniseer je hen en dat maakt het makkelijker om ze hun rechten te ontzeggen of geweld te gebruiken.”

Welke kant gaat dit op?

“Inmiddels heeft Baudet het zo bont gemaakt, met het antisemitisme en de coronawaanzin, dat het voor verreweg de meeste christenen ondenkbaar is om met hem samen te werken. Segers zei vorig jaar al dat hij een een coalitie met Forum niet realistisch vond. En afgelopen week, nadat het voor heel Nederland al lang duidelijk was dat Forum vol zit met racisten en antisemieten, zei ook Van der Staaij dat hij samenwerking niet zag gebeuren, maar principieel sluit hij het niet uit. Ook de bestorming van het Capitool in de VS was een moment van verwijdering. Waar radicaal-rechts echt revolutionair wordt, gaan de wegen uiteen. Op het niveau van ideeën en vijandsbeelden gaat het om een flinke groep orthodoxe christenen die een bepaalde verwantschap met rechts populisme heeft. Bij een klein groepje radicalere gelovigen gaat het een tandje verder. Dat zijn mensen die zich echt scharen achter Baudet, zoals Tom Zwitser, van uitgeverij De Blauwe Tijger. Hij sprak openlijk over een staatsgreep. De NCTV waarschuwde voor hem.”

Hij is een echte ‘nieuwe kruisvaarder’?

“Ja, het zinspelen op geweld is menens: in de VS zagen­­ we bij de Capitool-bestorming dat radicaal-rechts bereid is het te gebruiken. Daar liepen ze ook met tempeliersvlaggen en de leus ‘God wil het’. Zo zag ook Anders Breivik, die linkse jongeren vermoordde, zichzelf als kruisridder. Als het gaat over radicalisering denken we aan jihad en IS. Dit is een soort spiegelbeeld daarvan: een heilige strijd uit naam van het christendom. Ook aan de christelijke religie zitten gewelddadige randen, dat weten we van de kruistochten en we zien het nu weer. Wie het idee heeft dat God zijn strijd goedkeurt, vindt al snel alles geoorloofd. Dan dient iedereen die daar tegenin gaat te verdwijnen of kaltgestellt te worden. Nieuwkomers, moslims, maar ook de seculiere elite.”

De radicaal-rechtse politici, die bang zijn voor moslims met theocratische trekjes, hebben niets tegen christenen met theocratische trekjes?

“Inderdaad. Van de islam wordt vaak gezegd dat religie en politiek zijn verweven, maar het interessante is dat dit ook geldt voor bepaalde vormen van het christendom. Let wel, radicaal-rechts heeft niets met Christus of het christelijk geloof, maar vooral iets met het christendóm. Het domein van het christendom, als in: een dominantie van de christelijke cultuur. Baudet grijpt terug op periodes uit de geschiedenis, waarin het christendom de gedaante van een rijk aannam, een politieke kracht was, overheerste, en inspiratie bood voor veldtochten en vijanddenken. Het denken van de kruisvaarders eigenlijk: ons christelijke rijk tegen een ander rijk.

“Zonder de steun van orthodoxe christenen is het cultuurchristendom van populisten als Baudet pure symboliek, en ten dode opgeschreven. Je prikt er zo doorheen: dan zie je de façade, het is bordkarton. Het is dus erg van belang of ze hem omarmen. Het krijgt pas stevigheid als de meest christelijke christenen die je kan bedenken, zeggen: We trekken samen op.”

Wie is Sander Rietveld?

Sander Rietveld groeide op in een orthodox-protestants milieu in de ­Biblebelt. Hij is ­onderzoeksjournalist bij Zembla. Vorig jaar onthulde hij dat FvD-leider Baudet in de aanloop naar het Oekraïnereferendum nauw samenwerkte met een aan het Kremlin gelieerde Rus.

null Beeld
Beeld

Sander Rietveld
Nieuwe kruisvaarders
Prometheus;
368 blz. € 24,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden