Het nieuwe normaal voor daklozen in San Francisco: iedereen een eigen rechthoek op de grond.Beeld AFP

Theologisch ElftalCoronacrisis

Het nieuwe normaal: wat is dat eigenlijk?

Is de crisis een kans om te vernieuwen, om idealen te verwezenlijken? Of is dat naïef, en zal het nieuwe normaal uiteindelijk toch gewoon het oude normaal blijken te zijn?

Het wordt ons van alle kanten toegeroepen: na de ­coronacrisis zal het leven nooit meer hetzelfde worden. Er komt een ‘nieuw normaal’, en daar zullen we ons op moeten voorbereiden. Maar hoe doen we dat en wat is dat eigenlijk dan, dat nieuwe normaal?

In de kerk werd afgelopen zondag Pinksteren gevierd. Dat feest is bij uitstek het feest van vernieuwing na een crisis. De apostelen wisten niet wat ze moesten verwachten, maar toen de Geest ging waaien veranderde het perspectief. Wijst Pinksteren misschien een weg voor hoe we theologisch verantwoord met deze crisis kunnen omgaan? Moeten we weer durven dromen? Visioenen gaan zien?

Het viel Bas van der Graaf, predikant en begeleider van pioniersplekken in de Protestantse Kerk, wel op: “Naast een hoop ellende, verdriet en verlies is deze crisis ook een raar soort proeverij van het goede leven geweest. Er waren opeens allerlei positieve ­zaken: meer stilte, meer rust, minder vliegtuigen, eenvoud, een gevoel van saamhorigheid. Zaken waarvan we ­tegen elkaar zeiden: we waren die vergeten, maar we moeten die nu vasthouden. Deze periode heeft dus een verlangen aangewakkerd. Je zou kunnen zeggen dat dat iets van de Geest is geweest. We zijn even stilgezet, hebben weer oog gekregen voor wat ons geschonken wordt: het goede leven.”

Ook voor Matthias Smalbrugge, hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit in ­Amsterdam, mag de Geest gaan waaien. “Uiteraard: alle impulsen die oproepen tot nieuw vuur en denkkracht zijn welkom. Tegelijkertijd wil ik wel benadrukken dat we er met nieuwe idealen niet zijn. In het Pinksterverhaal beginnen de discipelen te prediken als ze de Geest krijgen.

“En dan staat er: al die mensen verstonden de discipelen in hun eigen taal. Let wel: er staat niet dat zij elkaar óók verstonden. Iedereen ging na Pinksteren in zijn eigen taal aan de slag met de boodschap van Jezus. Ze verstonden die boodschap wel, en er was wel die geest van vernieuwing, maar ze verstonden elkaar niet. Dat leidde van het begin af aan al tot conflicten tussen rekkelijken en preciezen.”

Van der Graaf: “Inderdaad, die hele vernieuwing gaat niet vanzelf. Zoals Paulus in Galaten 5 zegt: in ons strijdt de Geest met het vlees. Onze menselijke natuur vol eigenbelang en verkeerde begeerte strijdt met de liefde, zelfbeheersing, en de andere vruchten van de Geest die Paulus daar noemt. Die strijd is niet zomaar weg na een crisis.

“Inmiddels zien we dat ook om ons heen: er groeit een verlangen naar het oude normaal. We willen redden wat er te redden valt. De spannende vraag is dus: wat van die oude orde moet er precies sterven, om ruimte te maken voor broodnodige vernieuwing? Dat is niet duidelijk en precies dat maakt dit proces ook zo spannend en complex. Zeker omdat alles hier met alles samenhangt: het speelt in klein verband.

“Onze vliegvakantie naar Kreta ging door deze crisis niet door, en dat riep bij ons thuis de vraag op waarom we eigenlijk een vliegvakantie nodig dachten te hebben.

“Die luxe moeten we misschien loslaten, bedacht ik me, dat is niet leuk maar het is eigenlijk ook beter zo. In die zin vindt de strijd tussen vlees en Geest dichtbij huis plaats. Maar het speelt ook in groot verband. Hoe kunnen we in de grote, complexe economische werkelijkheid een nieuwe realiteit inoefenen, zonder dat de oude structuren het ­onmiddellijk weer overnemen?”

Smalbrugge: “In die zin is het maar de vraag of wij echt nieuwe idealen ­nodig hebben. Martin Luther King had een prachtig visioen. Als ik nu naar Minnesota kijk, zeg ik: wij hebben geen nieuw visioen nodig. Wij hebben een grondige analyse nodig van de situatie, een precieze uitleg die laat zien waarom die droom steeds maar weer mislukt. Want kijk maar: na eerdere crises namen we ons ook steeds voor om voortaan alles anders te doen.

“Na 11 september, na de Tweede Wereldoorlog, na de crisis van 2008. Steeds weer zou de wereld nooit meer hetzelfde zijn. En steeds weer kwamen we binnen de kortste keren weer terug op het oude spoor. Het laat mij zien dat een ideaal vaak als een afleiding fungeert. Als ontsnapping aan de broodnodige ­reflectie en kritische zelfanalyse die er ook nodig is. ”

Van der Graaf: “Misschien hebben we inderdaad geen nieuwe visioenen nodig, maar nieuwe profeten. Een concreet voorbeeld? Ik denk dan aan de econoom Kate Raworth die in haar ‘Doughnut Economics’ probeert uit te denken hoe we een samenleving kunnen krijgen waarin het goede leven centraal staat. Waarin de zwakken niet door de bodem zakken, en de maatschappij als geheel niet door een ecologisch plafond gaat.

“Dat ideaal verzint ze niet zelf, ze put uit een heel scala aan tradities die nadenken over het goede leven. Maar ze brengt wel heel helder aan het licht wat er aan de hand is in onze maatschappij en waar het steeds mis gaat. We hebben profeten als Kate Raworth nodig die laten zien dat er in onze ­samenleving steeds weer een tweedeling ontstaat.”

Smalbrugge: “Uiteindelijk roept ­deze kwestie de vraag naar kwetsbaarheid op. Daar wil ik als theoloog over nadenken: hoe komt het dat onze idealen steeds weer mislukken? Wat is het dat ons steeds weer doet struikelen op weg naar mooie dingen? Daarvoor hebben we harde analyses nodig.

“Concreet gezegd: ik zal bij mezelf toch ook stukken van racisme, enzovoorts, moeten ontdekken; het is eenvoudigweg onmogelijk dat ik dat níet in me heb. Daar moet ik bij blijven stilstaan, anders kom ik met alle visioenen van de wereld niet verder.

“Als we daarover kunnen nadenken, bereiken we misschien niet onmiddellijk ons ideaal, maar het behoedt ons in elk geval voor fanatisme. Want ook dat is de boodschap van het Pinksterfeest: we kunnen als mensen niet alles zelf maar we hóeven ook niet alles zelf te doen.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:

Dat Pinksterfeest van de nieuwe ideeën hebben we nu hard nodig

Pinksteren is het feest van vernieuwing en verandering. Juist in de coronacrisis hebben we die geestkracht van vernieuwing hard nodig, zodat alle bruisende nieuwe ideeën voor een betere wereld werkelijkheid worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden