null Beeld

Bladen & blogsNico de Fijter

Het morele failliet van het Nieuwe Atheïsme

Het Nieuwe Atheïsme was precies waar Phil Torres zo naar verlangd had. De Amerikaanse filosoof verslond het werk van belangrijke representanten van deze atheïstische vernieuwingsbeweging: Christopher Hitchens, bijvoorbeeld, en Sam Harris en Richard Dawkins, nu zo’n vijftien jaar geleden. “Het was inspirerend - echt inspirerend”, schrijft Torres op Salon.com. Niet dat die denkers veel nieuwe argumenten aandroegen in hun atheïstische betogen. Maar de periode waarin ze dat deden - in de jaren na de aanslagen van 11 september 2001 die de wereld in grote onzekerheid hadden gestort - was precies goed, zegt Torres. “Het Nieuwe Atheïsme bood morele helderheid, het benadrukte intellectuele eerlijkheid en het omarmde wetenschappelijke waarheden over de aard en werking van de werkelijkheid. Het gaf me enorme hoop te weten dat in een wereld die overloopt van irrationaliteit, er helder denkende individuen waren met groot publiek bereik die bereid waren op te komen voor wat juist en waar is, op te komen voor gezond verstand in het aangezicht van domheid.”

Daar denkt Torres nu, zacht gezegd, anders over. Dat heeft niet te maken met het atheïstische denken in zichzelf, maar wel met het denken en doen van veel van de prominente representanten van het Nieuwe Atheïsme. Die zijn, concludeert Torres nu, “niets meer dan zelfverheerlijkende, dogmatische, opvliegende, censurerende, moreel gecompromitteerde mensen die bij elke gelegenheid die zich voordeed de machtigen over de machtelozen hebben gesteund en de bevoorrechten over de gemarginaliseerden. Dit klinkt misschien hyperbolisch, maar dat is het niet als je naar het bewijs kijkt.” Op Salon.com zet Torres dat bewijs uitgebreid uiteen. Hij laat met talloze verwijzingen zien hoe acht prominente denkers van het Nieuwe Atheïsme zijn opgeschoven en zich inlaten met nationalisme, racisme, vrouwenhaat, complotdenken, islamhaat en antisemitisme.

Intellectual Dark Web

“Het treurige is dat het Nieuwe Atheïsme een verschil had kunnen maken - een positief verschil.” Maar in plaats daarvan, zegt Torres, raakte het vervlochten met facties van alt-right en werd het onderdeel van het zogenoemde Intellectual Dark Web. Dat IDW is een informele groep van commentatoren die zich verzetten tegen wat zij beschouwen als de dominantie van identiteitspolitiek, politiek correctheid en de cancel cultuur in de academische wereld en de media. En daarmee, concludeert Torres, is het Nieuwe Atheïsme geworden tot een nieuw soort religieuze beweging, gecentreerd rond het gevoelde machtsverlies onder blanke mannen. “Het is tragisch dat het Nieuwe Atheïsme, opgeslokt door het IDW en extreemrechts, net zo bevooroordeeld, racistisch, dogmatisch, etnocentrisch, bekrompen en autoritair bleek te zijn als veel van de religieuze groeperingen die ze aanvankelijk bestreden.”

In Volzin komt filosoof en voormalig Trouw-columnist Ger Groot aan het woord. Ook hij is atheïst, maar van een geheel andere soort dan de hierboven genoemde denkers. Groot houdt heel veel van de kerk, zegt hij. “De kerk ontroert mij, alleen al door hoe ze het hoofd boven water probeert te houden in tijden van secularisatie. Religie betekent voor mij een herinnering aan onze aardsheid. Wel, de katholieke kerk is overtuigend aards. Dat zie je bijvoorbeeld aan het fysieke van haar rituelen. [...] Religie wordt vaak gezien als iets geestelijks. Als je dat en dat maar vindt, ben je gelovig. Maar ik denk dat het om de oppervlakte gaat. Het draait niet om de gedachte, maar om de handeling. Door die handeling, het ritueel, ervaar ik de kosmos als een plaats waarin ik thuis ben.”

Lees eerdere afleveringen in ons dossier Bladen.

Lees ook:

‘Atheïsme is in feite niets anders dan verwaterd christendom’

Het idee van vooruitgang is de onbewuste geloofsbelijdenis van het moderne atheïsme, zegt de Britse filosoof John Gray. ‘Er is een universele behoefte aan menselijke verlossing.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden