Goede VrijdagKruisweg

Het lijden van Christus geschilderd met verftranen

Een Kruisweg: Jezus sterft aan het kruis

Philip Hans Franses is hoogleraar Toegepaste Econometrie en schilderde in zijn vrije tijd een kruisweg. Hoogleraar kerkgeschiedenis Paul van Geest schreef er teksten bij en voor ze het wisten was er een boek. “Het drama druipt er letterlijk vanaf.”

 Bij het lijdensverhaal van Jezus denk je niet gelijk aan brasserie Muller & Co. in Berkel en Rodenrijs. Toch werd daar de eerste aanzet gegeven voor een bijzondere kruisweg. Met enige regelmaat nemen Paul van Geest en Philip Hans Franses in Muller & Co. het leven door. Ze drinken een glas en praten bij.

Beiden kennen elkaar van de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Van Geest doceert daar economie en theologie, Franses onder meer toegepaste econometrie. De theoloog kwam erachter dat de econometrist schilderde. “Wat schilder je dan?”, vroeg Van Geest. “Kom maar een keer kijken in mijn atelier”, antwoordde Franses.

“Ik weet nog dat ik binnenkwam en een schilderij van een gorilla zag staan”, vertelt Van Geest. “Ik vond het goed gedaan.” Franses vroeg hem wat hij nog meer zou moeten schilderen. “Een kruisweg”, antwoordde Van Geest. En zo geschiedde. Nog geen twee maanden later was Franses klaar: veertien panelen met evenveel staties die het lijdensverhaal van Christus vertellen. Van het moment dat hij ter dood wordt veroordeeld tot het moment dat hij in het graf wordt gelegd. Van Geest: “Philip Hans heeft zichzelf overtroffen.”

Eigenlijk is Franses een amateurschilder, althans zo noemt hij zichzelf al heel lang. “Ik schilder van alles. Mijn moeder wilde graag een bak met appels. Nou, die maak ik dan voor haar. Wel heb ik ooit een groot doek gemaakt van de binnenkant van de kathedraal van Vézelay. Ik ben van huis uit katholiek en kom nog steeds veel in kerken en kathedralen. Dan kijk ik naar de kruisweg die er hangt. Mij valt dan altijd op dat je ze niet zo goed kunt zien.”

Van Geest: “ De kruiswegen die wij kennen, uit bijvoorbeeld de neogotische kerken, zijn mooi geschilderd, maar ook braaf en steriel. Je overweegt het lijden van Jezus als je ervoor staat, maar hij blijft toch een man in een smetteloze tuniek. Zelfs hangend aan het kruis blijft hij stoïcijns. Daar heb je eigenlijk niet zo veel aan. “

Franses: “Ik wilde het anders doen. Meer drama laten zien door het gebruik van kleuren en vormen, zonder dat je Jezus herkenbaar in het gezicht kijkt. Dat geldt overigens voor alle personages in mijn kruisweg.”

Van Geest: ”Het is abstract en dramatisch tegelijkertijd.”

De econometrist maakte twee proefschilderijen, de tweede en de twaalfde statie. De tweede statie om een indruk te geven van de beelden, en de twaalfde statie: ‘Jezus sterft aan het kruis’, voor een indruk van het beoogde drama. Het eerste paneel stond een week of vier op de werkkamer van Paul van Geest. Op proef eigenlijk. “Het deed me echt wat”, vertelt Van Geest. “We hebben er nog uitgebreid over gesproken, hij heeft daarna dus nog een paneel gemaakt en toen is hij echt aan de gang gegaan.”

Franses: “ Ik geloof niet dat mijn vakgebied, de econometrie dus, een rol heeft gespeeld bij het maken van deze schilderijen. Het feit dat ik wetenschapper ben wel. Ik voel daarin grote vrijheid om te onderzoeken wat ik wil. Dat heb ik ook als ik schilder.”

Franses ging naar de Action en kocht veertien ezels die hij – zeven aan zeven – in zijn atelier neerzette. Hij wilde alle staties tegelijkertijd schilderen. “Het was mijn voornemen om bepaalde kleuren te laten terugkomen en dan is het van belang dat die steeds hetzelfde zijn.

“De kleuren in deze kruisweg staan voor bepaalde personages en duiden ook emoties: oranje staat voor compassie, geel en wit voor afwezig zijn. Ook de zon speelt een rol. Dan weer staat-ie linksboven, dan weer rechtsboven. Hij beweegt dus en laat ook een mate van spanning en irritatie zien. Alsof het een persoon is. Soms is-ie woedend. Als Jezus sterft explodeert-ie.”

Een Kruisweg; Veronica reinigt het gelaat van Jezis

Toen de kruisweg eenmaal klaar was, kwam Van Geest met het idee om ’m op te hangen in de kapel van een woonzorginstelling in Berkel en Rodenrijs. De leiding van Huize Sint Petrus zag het ook zitten en samen hingen Franses en Van Geest de kruisweg in de kapel op. Aan staaldraad. “Het mooie is dat de kruisweg een verhaal is”, zegt Franses. “Ik hoop dat ik erin geslaagd ben het drama van Christus’ lijden over te brengen en dat het geen cleane opsomming van feiten is.”

Van Geest: “Zijn gezicht is misschien niet herkenbaar, maar je ziet wel de intense dramatiek van het lijden van Christus, ook dank zij de uitgedruppelde verf. Philip Hans noemt dit zelf verftranen.”

Franses: “Het lijden hoort bij het mens-zijn. Je ontkomt er niet aan. We krijgen er allemaal mee te maken. Als je die veertien staties in je opneemt en je ziet Jezus lijden, kan je misschien denken: ik ben niet de enige die pijn heeft.”

Van Geest: “Je hoort wel eens mensen klagen dat de kerk het lijden verheerlijkt. Ik begrijp dit als je zo’n kruisbeeld ziet hangen met een lichaam dat helemaal doorbloed is, met die spiercontracties en die voeten die op spijkers steunen. Maar als je je datzelfde kruisbeeld voorstelt, hangend aan een muur van zo’n middeleeuws hospitaal waar mensen liggen te creperen van de pijn, dan begrijp je misschien wel dat mensen daar troost aan kunnen ontlenen. Wordt in dat kruisbeeld het lijden verheerlijkt? Het lijkt me van niet. Wel hing Christus daar als een rolmodel. Dat is hij nog steeds, ook in onze tijd. Mensen vinden elkaar nog altijd in de gemeenschappelijke herkenning van zijn lijden. Het leven is geen rozentuin: je wordt ziek, je wordt verlaten en je gaat dood. Wees er maar op voorbereid. Dat willen die veertien staties zeggen.”

Franses: “Zelf hoop ik dat ook mijn kruisweg in die zin mensen troost.”

Het boekje ging eind februari naar de drukker, vlak voordat het coronavirus Nederland in zijn greep kreeg en lijden en dood bezit namen van de ziekenhuizen, de verpleeghuizen en onze televisieschermen. “Een wonderlijk toeval”, zegt Franses. “ Die veertien panelen hadden ook vorig jaar geschilderd kunnen zijn. Ikzelf bekijk ze nu niet op een andere manier, maar hoop wel dat mensen er in deze akelige tijd misschien nog meer aan hebben.”

Van Geest: “ Het is toch wel frappant dat wij door die coronacrisis  allemaal snoeihard geconfronteerd worden met het feit dat wij weliswaar tot veel in staat zijn, maar dat uiteindelijk de natuur ons dicteert. Die natuur is wreed, ook die is geen rozentuin. Daar kan je je terecht hardop over beklagen, maar je kunt ook denken: dan is die natuur een leerschool en Christus een leermeester in hoe je lijden een plek kunt geven. Dat is wat christenen bij een kruisweg doen.”

Eigenlijk zou Van Geest vandaag een meditatie leiden bij de kruisweg van Franses die nu al een paar weken in de kapel van Huize Sint Petrus hangt. Maar door de coronacrisis mag er niemand bij, zo lijkt het.

Franses: “Het verzorgingshuis is inderdaad in lockdown, maar de kapel is van buitenaf te bereiken, heb ik gezien. Misschien kan je er toch wel bij. In dat geval ga ik er vandaag – juist op deze Goede Vrijdag – even heen. Gewoon naar de kruisweg kijken die ik zelf geschilderd heb. “

Van Geest: ”Misschien ga ik ook wel. Neem nou het paneel dat Philip Hans van de kruisiging – de elfde statie – schilderde, dat roept bij mij zoveel op: drama, lijden, tragiek. Tegelijkertijd belijden wij christenen dat er na al die ellende, een nieuwe levenswijze zichtbaar wordt. Dat vieren we met Pasen.”

Franses: “Daarom is in mijn kruisweg de Christus die sterft aan het kruis ook wit van kleur. Het nieuwe leven schemert er al in door.”

Een kruisweg, Philip Hans Franses en Paul van Geest, uitgeverij Adveniat, 80 blz, € 16,50.

Veertien afbeeldingen van de lijdensweg

De kruisweg is een godsdienstoefening waarbij gelovigen vooral op Goede Vrijdag al biddend en zingend langs veertien afbeeldingen van de lijdensweg van Christus trekken. De kruiswegverering ontstond in de Middeleeuwen als een middel om Christus’ lijden te overdenken door stil te staan bij kruisen of lijdenstaferelen, de kruiswegstaties. Die werden voor het eerst opgericht door pelgrims die in het Heilig Land de plekken bezochten waar Jezus had geleefd en was gestorven. Ze wilden - eenmaal thuis - de lijdensweg van Christus opnieuw beleven. In 1731 stelde paus Clemens XII het aantal staties definitief vast op veertien. Vanaf die tijd komen we de kruisweg steeds meer tegen in rooms-katholieke kerken. In de vorige eeuw is nog geprobeerd een vijftiende statie toe te voegen die van ‘De verrijzenis’, maar dat is nooit gelukt.

Lees ook:

Sta op Goede Vrijdag stil bij de ondraaglijkheid van het lijden

Theoloog Erik Borgman schreef een boekje met meditaties bij de kruisweg. Hij pleit ervoor het lijden van Jezus werkelijk serieus te nemen. ‘Voor je het weet wordt het iets van: Het komt vast wel goed op Paaszondag.’

Vroeger mocht er vooral niet worden gepreekt op Goede Vrijdag

Het was gisteren Goede Vrijdag, de dag waarop christenen de kruisiging van Jezus gedenken. Is dat een feestdag? 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden