COLUMN

Het is tijd om vrijheid niet alleen als een verworvenheid, maar ook als een opdracht te zien

Welmoed Vlieger Beeld Maartje Geels

Als er één woord aan nivellering onderhevig is dan is het wel vrijheid. De invullingen en ­interpretaties van dit begrip buitelen over ­elkaar heen. Ideeën over wat vrijheid is en hoe zij verdedigd moet worden blijken vooral in de politieke arena maar al te gemakkelijk geharnast te worden in het eigen, vaak flinterdunne, gelijk. 

Dit werd weer eens bevestigd toen ik in De Telegraaf een ­interview las met enkele leden van de relatief nieuwe beweging Vrij Links. 

Eén van hen, Jan Bokma, merkt hierin op: ‘Voor mij is Vrij Links een forum voor vrijdenkers. Dat kan Zihni Özdil zijn van GroenLinks, die met ons sympathiseert, maar ook iemand die zich uit een streng christelijk milieu heeft losgemaakt’. 

Wacht even hoor, dus iemand uit een streng christelijk milieu is per definitie geen vrijdenker?

Dat is niet alleen beledigend, het getuigt ook van een flagrant gebrek aan historisch besef. Is er enig benul van de doorbraak die bijvoorbeeld Luther forceerde met zijn boekje ‘Over de vrijheid van een christen’, zo vraag je je toch af. Een vrijheid die zo persoonlijk verworven en diep doorleefd was, dat hij het met gevaar voor eigen leven, voor lief, leed, eer, reputatie en vriendschappen opnam tegen de hoogste wereldlijke en kerkelijke autoriteiten. Uit de zogenaamd ‘streng’ christelijke milieus kwamen niet voor niets ook veel verzetshelden naar ­voren tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zij putten uit dezelfde bron. Inderdaad, de vrijheidsnotie was niet hip, niet vrijgevochten, maar wel fundamenteel.

Het interview met de Belgische politicoloog Jonathan Holslag over vrijheid in NRC Handelsblad van 2 april vond ik wat dat betreft van heel wat meer inhoud en diepgang getuigen. Holslag stelt dat de elite eens wat minder zou moeten praten over vrijheid en wat meer zou moeten doen. Niet alleen de economie, maar ook het onderwijs vraagt om andere benaderingen. Democratie geeft ons weliswaar de vrijheid om te kiezen, maar die keuze heeft weinig om het lijf als mensen niet leren hun keuzes op een ethische wijze te maken. Er zou daarom op school veel meer aandacht moeten zijn voor burgerschap, geschiedenis, filosofie en – mooi dat Holslag dat ook benoemt – ‘de rust om na te denken’.

Maar boven alles vraagt de verdediging en realisatie van vrijheid om een mentaliteitsverandering: ‘De verdediging van de vrijheid vereist een elite. Niet zozeer een die zich verheven voelt boven de massa, monkelt over de domme meute die bij de vorige verkiezingen weer op de verkeerde nationalistische partij stemde, maar een elite die zich verantwoordelijk voelt: uit eigenbelang, maar vooral uit fierheid en liefde voor wat onze samenleving uniek maakt en vanuit een ambitie om die nog beter te maken’.

Als ik kijk naar het huidige Nederland zie ik een land in vrijheid. Maar ik zie ook een land waarin de idealen van toen lijken te zijn ingewisseld voor krampachtigheid, cynisme of juist optimistische, vlakke retoriek. Toekomstgerichtheid heeft plaatsgemaakt voor nostalgie en angst of juist gedweep.

Misschien is het tijd om vrijheid niet alleen als een verworvenheid, maar vooral ook als een waagstuk en opdracht te zien, en weer iets terug te winnen van de diepgang die juist dwarsliggers als Luther, Kierkegaard, Bonhoeffer et cetera zo kenmerkten: hun orthodoxie ‘ten spijt’.

Filosoof Welmoed Vlieger (1976) studeerde wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing, en ook wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Hier leest u haar eerdere columns.

Lees ook: 

Vrij Links houdt er een vreemde kijk op het verleden op na

Toen Vrij Links vorig jaar zijn manifest publiceerde, dook Ger Groot in die tekst. Zijn conclusie: Vrij Links houdt er een vreemde kijk op het verleden op na.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden