InterviewVrouwelijke filosofen

Het is tijd om de rol van vrouwelijke filosofen uit de geschiedenis op te delven, zegt deze Duitse hoogleraar filosofie

We kunnen niet zomaar een paar vrouwen aan de geschiedenisboeken toevoegen, zegt Ruth Hagengeruber, echte emancipatie van de filosofie vergt een nieuwe manier van filosoferen.  Beeld Ilse van Kraaij
We kunnen niet zomaar een paar vrouwen aan de geschiedenisboeken toevoegen, zegt Ruth Hagengeruber, echte emancipatie van de filosofie vergt een nieuwe manier van filosoferen.Beeld Ilse van Kraaij

Er bestaat een belangrijke traditie van vrouwelijke denkers in de geschiedenis van de filosofie, betoogt de Duitse filosoof Ruth Hagengruber. Maar ze zijn actief uit de geschiedenisboeken geschreven. Om dat recht te zetten moeten we op een nieuwe manier gaan filosoferen.

Een van de bekendste boeken over de geschiedenis van de filosofie is Bertrand Russells dikke pil met de weinig vindingrijke titel ‘Geschiedenis van de westerse filosofie’, uit 1946. Russell schrijft bijna enkel over mannen, en áls hij een vrouw noemt, dan is ze meestal ‘vrouw van’. Een geschiedenis van de hele filosofie is het dus niet; hooguit een over de westerse mannelijke filosofie. Tegenwoordig zijn de geschiedenisboeken wel ietsje geëmancipeerder, maar het aantal vrouwelijke filosofen dat erin voorkomt blijft nog altijd ver achter bij hun mannelijke collega’s. Hoe komt dat?

Ruth Hagengruber, hoogleraar aan de universiteit van Paderborn in Duitsland, betoogde in de onlangs door haar uitgesproken Hypatialezing dat vrouwen actief uit de geschiedenis van de filosofie zijn gehouden. Dat moet anders, zegt Hagengruber, maar we moeten niet zomaar een paar vrouwen aan de geschiedenisboeken toevoegen. Echte emancipatie van de filosofie vergt een nieuwe manier van filosoferen, betoogt zij.

Hypatialezing

De Hypatialezing wordt jaarlijks georganiseerd door de Nederlandse Society for Women in Philosophy (SWIP-NL). Ze willen daarmee een podium bieden voor vrouwen in de filosofie. Eerdere lezingen werden gehouden door Karen Vintges en Katrine Smiet.

Hagengrubers interesse in feminisme en vrouwelijke filosofen begon toen ze een jaar of twaalf was, en ze in het holst of de nacht de trap van haar ouderlijk huis af sloop om een documentaire over Edith Stein, een katholieke Joods-Duitse filosofe, te kijken. Het maakte diepe indruk op haar.

Toen Hagengruber eind jaren zeventig filosofie ging studeren, viel haar op dat de sfeer onder studenten en docenten heel open was. Er was toen relatief veel bekend over vrouwelijke filosofen uit de geschiedenis. Toch leek het alsof niemand dat opmerkte, vertelt Hagengruber. “Ik vroeg me af waarom zo weinig mensen binnen de filosofie geïnteresseerd waren in het werk van die vrouwen, terwijl er in bijvoorbeeld in theologie en germanistiek veel meer belangstelling voor bestond.”

“Ik nam eens deel aan een project om een nieuw schoolboek over filosofie te maken”, vertelt Hagengruber, gezeten voor haar webcam. De muur achter haar hoofd wordt volledig in beslag genomen door boeken. “Ik zat met de andere schrijvers van het boek om tafel” zegt ze, “en zij wisten wel dat ik bezig was met het bestuderen van vrouwelijke filosofen. Toen zei een van hen tegen mij: ‘Mevrouw Hagengruber, wees eerlijk, eigenlijk zijn er alleen Hannah Arendt en Xanthippe.’”

Spiegel van de man

Het probleem is dat mensen niet geloven dat er een traditie van vrouwelijke filosofen bestaat, zegt Hagengruber. Niet alleen makers van schoolboeken, ook filosofen en zelfs feministen hebben daar last van gehad. “Simone de Beauvoir had een uitstekende kennis van al die vrouwen uit de geschiedenis. Maar zij zei ook: vrouwen spiegelden alleen de waarden die door de mannen waren bepaald. Daardoor sloot ze de mogelijkheid uit dat vrouwelijke filosofen een eigen traditie kennen. Andere feministische geschiedfilosofen zoals Margaret King en Gerda Lerner noemen de stem van de vrouwen de ‘andere’ stem. Omdat vrouwen voor de achttiende eeuw geen eigen stem zouden hebben.”

En dat is gewoon niet waar, zegt Hagengruber. “De geschiedenis van de filosofie zoals we die nu kennen is gevormd door een geprivilegieerde groep witte mannen die hun eigen belangen verdedigden. Zo’n geschiedenis doet geen recht aan de feiten. Socrates, de man van Xanthippe, noemde zijn vrouw nota bene zelf ‘mijn meester in de retoriek.’”

En denk bijvoorbeeld aan Immanuel Kant, de verlichtingsfilosoof die veel wordt geroemd vanwege zijn nieuwe manier van denken, de ‘Copernicaanse wending’ die hij in de filosofie tot stand gebracht zou hebben. “Hoewel Kant op zijn eigen seksistische manier de intelligentie van de filosoof Émilie du Châtelet prees en haar als inspiratie gebruikte voor zijn Copernicaanse wending, noemde hij haar nergens toen hij die wending eenmaal had gemaakt.”

Ruth Hagengruber, hoogleraar filosofie en directeur van het onderzoekscentrum voor de geschiedenis van vrouwen in de filosofie en wetenschap.  Beeld Ruth Edith Hagengruber
Ruth Hagengruber, hoogleraar filosofie en directeur van het onderzoekscentrum voor de geschiedenis van vrouwen in de filosofie en wetenschap.Beeld Ruth Edith Hagengruber

Of neem nu gelijkheid en gelijkwaardigheid, begrippen die toch het toonbeeld zijn van de Verlichting en de democratie. Het standaard verhaal is dat die werden uitgedragen door denkers als Rousseau. Maar het idee van universele gelijkwaardigheid is juist ontstaan uit een traditie van vrouwelijke denkers die voorafging aan de Verlichting, en die uitmondde in het werk van denkers als Olympe de Gouges, zegt Hagengruber. Zij vroegen zich af: wat betekent het begrip ‘gelijkheid’ als wij niet gelijk zijn aan mannen omdat we zogenaamd emotioneel en irrationeel zouden zijn? Of als mensen ongelijk behandeld worden vanwege de kleur van hun huid? In reactie op de ‘Verklaring van de rechten van de man en burger’ schreef De Gouges haar befaamde ‘Verklaring van de rechten van de vrouw en de vrouwelijke burger’ – onder ‘burger’ werd toen uitsluitend de man verstaan.

Maar waren Kant en Rousseau niet kinderen van hun tijd? Was het idee dat vrouwen en mensen van kleur minderwaardig waren misschien zó alomtegenwoordig dat het moeilijk was je ertegen te verzetten? Dat idee verwerpt Hagengruber meteen. “Er is bewijs dat Kant Du Châtelet heeft gelezen en ideeën van haar heeft gebruikt. Bovendien was er in de achttiende en negentiende eeuw een levendig publiek debat over de ‘kwesties’ rond slavernij. De Haïtiaanse revolutie (een opstand van slaafgemaakten en bevrijde slaven die leidde tot de onafhankelijkheid van Haïti en de afschaffing van de slavernij daar, red.) werd veel besproken in Frankrijk. Vrouwelijke filosofen zoals Olympe de Gouges, een tijdgenoot van Kant, spraken openlijk hun afkeuring uit over de slavernij.”

Terug naar de bronnen

Nu kunnen we niet meer verder op dezelfde voet, betoogt Hagengruber. Die heeft ons in de huidige situatie gebracht, waar tien edities van Kants verzamelde werk bestaan, terwijl de eerste edities van de werken van vrouwelijke filosofen pas zoetjesaan worden samengesteld. We moeten dus op een nieuwe manier gaan filosoferen, is haar pleidooi.

“Ik herhaal wat filosofen van alle tijden hebben gezegd: ga terug naar de bronnen, bestudeer ze goed, en kijk wat je daar aan informatie kunt vinden. Geloof niet zomaar wat je wordt verteld.” We moeten de rol die vrouwelijke filosofen door de geschiedenis heen hebben vervuld duidelijk maken, en onthullen hoe “onze huidige cultuur is gebouwd op toe-eigening, plagiaat en seksistisch eigenbelang”, zegt Hagengruber.

De scheve situatie rechtzetten houdt echter niet alleen in dat we het historische bronmateriaal opnieuw bekijken, maar vereist volgens Hagengruber ook een nieuwe methode van geschiedenis en filosofie uitoefenen.

Democratischer

“We leven in digitale tijden. Dat betekent dat we op een andere manier toegang hebben tot de bronnen, en ook dat we de bronnen op een andere manier kunnen bestuderen.” Dat verandert alles, zegt Hagengruber. “Onze tijd is democratischer, de toegang tot informatie is veel minder in handen van een bevoorrechte groep.” Bovendien is er veel méér bronmateriaal voorhanden, die ook nog eens bruikbaarder wordt als je die digitaal kunt doorzoeken. “De vrouwen die bij mij in de jaren zeventig in de collegebanken zaten kozen er natuurlijk ook voor om mannen te bestuderen omdat dat gewoon veel efficiënter was.”

En mocht het lukken om de geschiedenis van de filosofie democratischer en eerlijker te maken, de bijdragen van vrouwen inzichtelijk te krijgen en tien edities van het verzameld werk van Émilie du Châtelet te publiceren, wat voor uitwerking heeft dat dan volgens haar?

“Mijn studenten vertel ik altijd: in de filosofie bespreken we dingen die niet bestaan. Je vindt ze niet in het bos, je kunt ze niet zien. Maar ze zijn wel de reden en de oorzaak van hoe de wereld eruit ziet.” Ideeën kunnen je idee van de wereld op zijn kop zetten.

“Vandaag de dag vinden we het bespottelijk als iemand gelooft dat de zon om de aarde draait, maar er is heel veel werk verzet om duidelijk te maken dat de aarde om de zon draait; mensen hebben hun leven ervoor gegeven.”

De geschiedenis van de filosofie heeft een enorme betekenis, ook buiten de filosofie, zegt Hagengruber. “Door middel van denken alleen kun je je leven, de wereld, opnieuw vormgeven. Alleen door te denken. Dat is de kracht van de filosofie.”

Biografie

Ruth Edith Hagengruber is hoogleraar filosofie en directeur van het onderzoekscentrum voor de geschiedenis van vrouwen in de filosofie en wetenschap (Center for the History of Women Philosophers and Scientists). Ze studeerde filosofie en wetenschapsgeschiedenis in München. Ze doet onderzoek naar het werk Émilie du Châtelet, filosofie van de economie en filosofie van de informatiewetenschappen.

Lees ook:

Rose Rand was een belangrijke denker en toch is ze vergeten

Rose Rand leidde een indrukwekkend leven en verrichte belangrijk denkwerk. Toch is de filosofe vergeten. Hoe kan dat? Onderzoek naar die vraag kan helpen om de problemen van minderheden in de wetenschap aan te pakken, vindt Katarina Mihaljević.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden