Relieken

Het is crisis, dus komen de botten van Sint Servaas uit de vitrine

De Heiligdomsvaart zoals die in 2018 in Maastricht werd gehouden. Beeld Hollandse Hoogte / Annemiek Mommers

Aan relieken worden bijzondere krachten toegekend, zeker in crisistijden. Maar in de nabijheid van relieken verkeren kan in deze crisis niet. Toch werd in de Maastrichtse Sint-Servaasbasiliek een bijzonder reliek tevoorschijn gehaald, als symbool van hoop en troost. 

 Het is een eeuwenoude traditie onder gelovigen om vooral in tijden van nood relieken te vereren. In die overblijfselen van heiligen van weleer, zo is het geloof, zit zoveel gewijde kracht samengebald dat ze het kwaad zouden kunnen afweren. Ze vormen een stuk tastbare heiligheid en daarmee een brug tussen het vergankelijke menselijke bestaan en de hemel. Het reliek zou helpen heilige wonderen te verrichten, nieuwe moed geven, genezen, beschermen of inspireren. Door in de nabijheid van dat stukje bot, die schedel, dat plukje haar of die mantel te verkeren – of zelfs aan te raken of te kussen – hopen gelovigen op bovennatuurlijke bescherming.

Maar in de wereldwijde anderhalvemetersamenleving behoren pelgrimages, massale gebedsbijeenkomsten en processies niet tot de mogelijkheden. De aartsbisschop van Turijn kreeg duizenden verzoeken binnen om op de Stille Zaterdag voor Pasen tegen het coronavirus te bidden bij de Lijkwade van Turijn. Deze beroemde reliek staat nog dichter bij God, omdat het doek verbonden is met Jezus van Nazareth zelf. Hij zou er na zijn kruisiging in gewikkeld zijn. Maar het inroepen van zijn bijstand vond op veilige afstand plaats, via televisie en internet.

In Brugge hoopt men erop dat het Heilig Bloed van Brugge een wonder doet zodat de jaarlijkse Heilig Bloedprocessie eind mei, waar normaal gesproken tienduizenden mensen op afkomen, kan doorgaan, maar de organisatie vreest het ergste. Alleen in Sint-Petersburg stonden in maart nog duizenden gelovigen in de rij bij de kathedraal van Onze Lieve Vrouw van Kazan om de relikwieën van Sint-Johannes de Doper te kussen.

Noodkist

Bij deken John Dautzenberg van de Sint-Servaasbasiliek in Maastricht begon het in maart ‘te kriebelen’. De huidige pandemie vroeg om een groot gebaar. Niemand sprak hem dan ook tegen toen hij de Noodkist wilde inzetten: een goed geconserveerde reliekhouder uit de twaalfde eeuw, waarin zich de beenderen bevinden van verschillende heilig verklaarde bisschoppen, netjes in doeken gewikkeld en verzegeld. De belangrijkste daarvan is Sint- Servaas, volgens de overlevering de eerste bisschop van de Nederlanden en patroonheilige van Maastricht. Hij stierf zo om en nabij 384. Bovenop zijn crypte is de gelijknamige basiliek gebouwd met inmiddels een ruim gesorteerde schatkamer aan relieken. Het kostbaarste voorwerp in die kamer is de Noodkist, vertelt historicus en schatkamerbewaarder Jacques van Rensch. “Er is niks vergelijkbaars. Dit is het belangrijkste religieuze kunstwerk uit de Middeleeuwen dat Nederland heeft.”

De naam Noodkist ontstond in die vroege periode toen de schrijn bij oorlogsdreiging, epidemieën of hongersnood langs alle kerken van de stad werd gedragen in de hoop dat het gevaar zou worden afgewend. Het komt nog maar zelden voor dat deze reliekhouder het daglicht ziet. Dat gebeurt alleen tijdens de zevenjaarlijkse Heiligdomsvaart, legt deken Dautzenberg uit. En als er sprake is van rampspoed.

Voor het eerst sinds de Golfoorlog

Voor zover bekend was dat voor het eerst in 1409, toen Maastricht door Luikse troepen werd belegerd. De laatste keer gebeurde dat in 1991 aan het begin van de Golfoorlog. De chemische wapens waarmee Saddam Hussein dreigde, zorgden voor een gevoel van onveiligheid.

“Bij de verering van relieken gaat het om geleefde religie”, duidt kerkhistoricus Peter Nissen. “Het gaat om de betekenis die mensen eraan geven. Het hoeft niet logisch of consistent te zijn, als het maar houvast biedt. Net als een talisman of amulet dat kan geven.”

Noodkist, Christusgevel, detail, Amathist kopje uit de Sint-Servaas in Maastricht.

Op 18 maart besloot de deken de broedermeesters van Sint-Servaas op te trommelen om de eikenhouten en met reliëfs van verguld koper belegde kist de basiliek in te rijden. Het oorspronkelijke plan – een bescheiden processie om het Vrijthof – zat er toen al niet meer in, uit vrees voor te veel tumult. Het ritueel werd sterk vereenvoudigd, vertelt de deken. De broedermeesters droegen geen witte handschoenen en jacquet, zoals bij de laatste Heiligdomsvaart in 2018, maar burgerkleding. Negen dragers tilden de kist van 220 kilo uit de vitrine en zetten hem op de stellage met wieltjes. Precisiewerk volgens de deken, want de Noodkist mag geen onnodige schokken krijgen. Dautzenberg deed daarna zijn koormantel aan en liep samen met de acolieten voor de kist uit over het middenpad richting altaar, zingend en biddend voor alle slachtoffers van het coronavirus. Daarna was het stil. “Een gewijd moment. Alsof hemel en aarde elkaar even raakten.”

Ontroering

Een van de broedermeesters, Arno Brouns, die de kist mee naar binnen rolde, voelde ontzag. “Ik groeide op met Sint-Servaas en de Sterre der Zee als beschermheiligen van de stad. Wat wij doen, is onderdeel van een lange traditie. Dat doe je niet voor elk wissewasje.” Een dag later werd de eerste mis met kist live uitgezonden door RTV Maastricht. Parochianen waren ontroerd na het zien van hun Noodkist, geflankeerd door leden van het grafgilde die een erewacht vormden. “Mensen belden me op in tranen om te zeggen hoe blij ze zijn dat Sint-Servaas weer prominent in ons midden is”, vertelt de deken. De gebedsintenties – die gemaild kunnen worden naar biddenbijdeNoodkist@gmail.com – print Dautzenberg elke dag uit en stopt hij in een rieten mand voor de kist. “Mensen bidden voor de zielerust van overledenen, voor moeder in het verzorgingstehuis zonder bezoek, voor iedereen die zich opgesloten en ontredderd voelt. Ze ­danken ook voor de rust die in onze maatschappij en de natuur is gekeerd of voor hun vijftigjarige huwelijksjubileum.”

Op zondag is de kerk een uur opengesteld om mensen de kans te geven te bidden bij de kist, maar de opkomst is tot nu toe wat bescheiden, geeft de deken toe. “En dat terwijl de kerk toch groter is dan de supermarkt. Mensen hoeven niet te vrezen voor opeenhopingen.” Maar de devote Maastrichtenaar lijkt zich te hebben aangepast aan de nieuwe tijd en kijkt liever online naar de ‘troostkist’. De facebookpagina van de deken wordt drukker bezocht dan ooit.

Wat de reliëfs op de kist uitbeelden, is geen lichte kost. Het centrale thema is het Laatste Oordeel. Op de dakgevels gaan de graven open. De zielen van de gestorvenen stijgen op en worden door de engelen gewogen op goed en kwaad. De teksten op de kist verwijzen uitdrukkelijk naar de Werken van Barmhartigheid zoals die in het evangelie van Mattheüs worden genoemd, vertelt Van Rensch. “De afbeeldingen van de reliëfs corresponderen met de nu bijna verdwenen gewelfschilderingen in de basiliek waarop de Eindtijd wordt uitgebeeld. In de twaalfde eeuw vreesde men daarvoor. Er was een strijd tussen paus en keizer over wie het hoogste gezag op aarde had en de dramatisch verlopen tweede kruistocht in 1149 zorgde voor pessimisme in Europa.”

Noodkist, detail, Servaasgevel uit de Sint Servaas in Maastricht.

Door te bidden tot Sint-Servaas, op de kopse kant van de kist, hoopten mensen op een beetje orde in de chaos, benadrukt de deken die zelf ook een bijzondere band koestert met de stichter van deze kerk. “Ik bewonder zijn missionaire ijver. Al voordat ik hier benoemd werd, kreeg ik een kleine reliek van Sint-Servaas. Een stukje gebeente niet groter dan een splinter dat ligt op een kussentje in een zilveren doosje. Ik steek elke dag een kaars aan en bid dat hij ons bijstaat nu we de kwetsbaarheid van ons bestaan ervaren.”

Wanneer de Noodkist weer teruggaat naar de schatkamer is onbekend. Toen die door de negen broedermeesters eruit werd gehaald was de anderhalve meter onderlinge afstand slechts aanbevolen, inmiddels is het een voorschrift geworden. Brouns: “We kunnen haar voorlopig niet meer terugzetten.”

Met dank aan Anique de Kruijf, afdelingshoofd Erfgoed in Kerken en Kloosters, Museum Catherijneconvent.

Lees ook:

Broeder Adelbert beheert honderden relieken: ‘Kijk, dit is het bovenbeen van paus Alexander I’

Relieken worden steeds populairder. Dat merkt ook broeder Adelbert, die de reliekenschat van de Abdij van Egmond beheert. ‘Relieken maken nederig.’

Lichaamsdelen van heiligen en de sigarendoos van Pim Fortuyn: Museum Catharijneconvent koestert relieken

Museum Catharijneconvent hield een tentoonstelling over relieken. Er zijn niet alleen botjes van heiligen te zien, maar ook de sigarendoos van Pim Fortuyn. ‘Uiteindelijk draait het om de kracht die van een voorwerp uitgaat.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden