RecensieFilosofieboek

Het is ­Benali’s grote verdienste dat hij hardop zegt hoe pijnlijk racisme ­altijd is

Abdelkader Benali
De vreemdeling. Racisme uitgelegd aan onszelf. 
Prometheus, Nieuw Licht, 110 blz., € 16,99
★★★☆☆

De schrijver

Abdelkader Benali werd geboren in Marokko (1975) en kwam op vierjarige leeftijd naar Rotterdam. Hij zette zich als schrijver op de kaart met de roman ‘Bruiloft aan zee’ (1997). Voor ‘De langverwachte’ werd hij in 2003 bekroond met de Libris Literatuurprijs. Benali schrijft ook toneelstukken en poëzie. In Nederland is hij bekend als de presentator van ‘Benali Boekt’, waarin hij twee seizoenen lang ­Nederlandse schrijvers interviewde. Hij is columnist voor Trouw.

De uitdaging

Voor hun filosofische pamfletreeks ‘Nieuw Licht’ stellen Coen Simon en Frank Meester aan een hedendaagse denker een vraag die ooit in een klassieke tekst werd behandeld. Abdelkader Benali kreeg de opdracht om te schrijven over racisme vanuit de denkbeelden van de Frans-Joodse filosoof Emmanuel Levinas. Volgens Levinas doet het gelaat van de ander een appèl op ons. Daaraan gehoor geven, betekent dat we de ander in zijn anders-zijn laten en hem niet reduceren tot een cliché. Want het is makkelijk om de ander een masker op te zetten: de migrant als de ‘arme’ of in het ‘betere geval’ als ‘de nog niet door het Westen verpeste ander’. Al die beelden – ook de ‘betere’ – houden een ontmenselijking in.

De aanpak

Benali wil zijn eigen ervaringen met ‘anders-zijn’ delen. “Door met mijn mediterrane uiterlijk in ­Nederland op te groeien, is mijn ­biografie vergroeid met de blik van de ander.” Want hoe de ander naar je kijkt, is belangrijk. Die blik kan je identiteit vormen, maar kan je ook verweesd achterlaten. Het kan je het gevoel geven ‘erbij te horen’, maar het kan je ook tot een complete buitenstaander maken. Benali’s eerste confrontatie met de blik van de ander was toen een moeder op een verjaardagsfeestje tot de kleine Benali zei: “Wat heb jij mooie krullen.” ‘Door wat ze zei, werd ik iemand’, noteert Benali.

Maar hoe vaak heeft hij het niet meegemaakt dat mensen andere dingen zeiden? Bijvoorbeeld: “Je ziet er niet ­Marokkaans uit.” Het zijn verwarrende uitingen voor de ontvanger. Als iemand jarenlang dergelijke opmerkingen hoort, beïnvloedt dat zijn persoonlijkheid. Veel mensen die met racisme worden geconfronteerd, doen stoer en negeren het. In werkelijkheid doen racistische bejegeningen veel pijn, zoals blijkt uit een interview met oud-keeper Stanley Menzo over de racistische uitlatingen van supporters: “Soms stond ik innerlijk te huilen in dat doel. Je ­verbrokkelt volledig.”

De opdracht

Over het gelaat, dat bij Levinas zo centraal staat, weidt Benali uit als hij het heeft over selfies en over het feit dat veel mensen er ‘westers’ willen uitzien. Ze hebben er geen probleem mee hun gezicht naar westerse schoonheidsidealen te laten ‘verbouwen’ door plastische chirurgie. Zo blijft er van een gezicht niets eigens over, het zegt niets meer over wie deze mensen zijn. “We bouwen aan gezichten die alle tekenen van onderscheid wegsaneren. Hoe meer onze ­gezichten naar elkaar toe trekken, hoe makkelijker het wordt andere gezichten uit te sluiten.”

Het advies

Herhaaldelijk komt de schrijver ­terug op de zegen van de anonimiteit. Op het strand in Marokko valt hij met zijn uiterlijk niet op, hij kan er heerlijk onzichtbaar zijn. Aan vrijwilligers die nieuwkomers in Nederland begeleiden, adviseert hij dan ook hun te leren ‘niet op te vallen’. Dat kan door hun bijvoorbeeld het juiste idioom bij te ­brengen voor pakweg een bakkers­bezoek. Enkel wie de subtiele ­codes van een cultuur kent, valt niet op.

Redenen om dit boek niet te lezen

Benali springt nogal losjes om met de filosofie van Levinas, die hij terloops in stelling brengt en weinig uitwerkt. Het boek is ook weinig gestructureerd, zodat het niet ­altijd duidelijk is waar de schrijver eigenlijk naartoe wil.

Redenen om dit boek wel te lezen

‘De vreemdeling’ is geschreven van binnenuit, wat de aandacht vestigt op de beleving van racisme. De schrijver slaagt erin alle aspecten daarvan aan te boren, van de terloopse opmerking tot de meest grove scheldpartij. Hij brengt ook in kaart hoe mensen reageren als ze worden blootgesteld aan racisme. Soms worden ze boos, maar veelal proberen ze het te negeren of te verdringen. Dat het zoveel pijn doet, verbergen ze. Het is ­Benali’s grote verdienste dat hij hardop zegt hoe pijnlijk racisme ­altijd is.

Lees ook: 

Een multicultureel drama in mijn eigen huis

Exact twintig jaar na het verschijnen van ‘Het multiculturele drama’ van Paul Scheffer, het essay waarmee hij de veelkleurige samenleving bekritiseerde, beleef ik in huiselijke kring mijn eigen multiculturele fiasco.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden