null Beeld

MinaretEildert Mulder

Het Griekse Parthenon als kerk of moskee? Je kunt het je niet meer voorstellen

Eildert Mulder

Van wie is de klassieke oudheid? Bij bouwkunst denk je vrij automatisch aan Griekenland en Italië. Maar voor amfitheaters, tempels en zelfs hele antieke steden kun je ook terecht in Noord-Afrika, het Midden-Oosten of Turkije.

Italië heeft Pompei, Libië Leptis Magna. Rome is trots op zijn Colosseum, in Tunesië staat ook zo’n gebouw. In de begintijd van de islam was de cultuur van het Midden-Oosten doordrenkt van hellenisme. De islam veranderde dat niet meteen. De paleizen van de Omajjaden-dynastie, die het moslimrijk regeerde vanuit Damascus, zijn volgeschilderd met hellenistische, vaak erotische kunst. De overheersende filosofie was het neoplatonisme.

Of het licht nu uit het oosten (alfabet, getal nul, algebra) of het westen komt, over één ding bestond lang consensus: de Middeleeuwen doen niet mee. Ze golden als een donkere tussenperiode zonder belangstelling voor de klassieke cultuur. Het licht begon pas opnieuw te schijnen bij de Renaissance: de herleving van de klassieke cultuur die aan de wieg stond van modern Europa.

De tweede religieuze ommezwaai

In een podcast getiteld The Parthenon mosque op de website medievalists.net gaat de Britse geleerde Elizabeth Key Fowden in tegen die benadering, die Europa tot het enige wettige kleinkind van de klassieke oudheid maakt. Fowden doceert in Cambridge en schrijft een boek over de relatie tussen de Middeleeuwen en de klassieke oudheid. In de podcast praat ze over het Parthenon, de beroemde tempel op de Akropolis in Athene.

In 1687 veranderde het Parthenon in een ruïne, doordat de Venetiaanse marine een Ottomaans munitiedepot tot ontploffing bracht. Het gebouw was op dat moment in gebruik als moskee. Halverwege de vijftiende eeuw veroverde sultan Mehmet Istanbul en Athene. In Istanbul maakte hij van de Ayasofya een moskee. Hetzelfde deed hij met het Parthenon, dat net als de Ayasofya duizend jaar een kathedraal was geweest. Het was de tweede religieuze ommezwaai. In de eerste ruim duizend jaar van zijn bestaan was het Parthenon gewijd aan de Griekse godin van de wijsheid, Athene. De nog steeds indrukwekkende ruïne is nu in het bewustzijn zo verbonden met de klassieke oudheid dat je je nauwelijks kunt voorstellen dat het duizend jaar een kerk en daarna enige eeuwen een moskee is geweest.

Athene is een stad van denkers, en die heeft een tempel nodig

Fowden las Ottomaanse Turkse beschouwingen over het Parthenon. De auteurs blijken wel degelijk geïnteresseerd in de klassieke oudheid. Ze steken hun licht op bij christelijke priesters. Een van de auteurs weet dat de Atheense politicus Perikles het initiatief nam tot de bouw van het Parthenon. Hij snapt dat het oude Athene een soort democratie had en dat Perikles de Atheners ervan moest overtuigen dat de stad een tempel nodig had. In het Turkse verhaal werpt Perikles Salomo in de strijd, ook in de islamitische traditie het toppunt van wijsheid. Athene is een stad van denkers, betoogt Perikles. Maar het grote monument van wijsheid is de tempel van Salomo. Weinig Atheners kunnen Jeruzalem bezoeken, en daarom moet Athene ook zelf zo’n tempel bouwen.

De verteller verbindt het Parthenon met een belangrijk persoon in de islamitische traditie en geeft het daarmee een entreebewijs tot de islam. Het klinkt nu onwezenlijk, het Parthenon als een moskee. Vanaf 1833, jaar van de Griekse onafhankelijkheid, verdwenen alle islamitische gebedshuizen uit Athene. In november opende voor het eerst weer een officiële moskee in de Griekse hoofdstad zijn deuren. Na een week ging ze weer op slot: covid.

In de rubriek ‘In de schaduw van de minaret’ leest u bespiegelingen over de islamitische wereld van Eildert Mulder, arabist en oud-redacteur van Trouw.

Lees ook:

Van wie is de Mezquita?

Zonder er ruchtbaarheid aan te geven, heeft de Spaanse katholieke kerk de beroemde Mezquitakathedraal op haar naam gezet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden