Filosofisch Efltal Protesten

Het ene protest is het andere niet

Terwijl het boerenprotest veel ruimte en steun lijkt te krijgen, geldt dat niet voor de demonstranten van Extinction Rebellion. Blijkbaar is het ene protest het andere niet. Hoe komt dat? 

 De boerenprotesten tegen de nieuwe stikstofregels zijn in volle gang. Het protest leidde al tot bezette snelwegen, honderden kilometers file en een kapotgereden deur van het Groningse provinciehuis. Gisteren werd het leger ingeschakeld om het protest in Den Haag in goede banen te leiden. Vier provincies hebben de nieuwste stikstofmaatregelen al ingetrokken.

Gelijktijdig is er een ander protest gaande. Extinction Rebellion, een internationale beweging, gebruikt geweldloos verzet in protest tegen klimaatverandering en het verlies van biodiversiteit. Vorige week bezetten de klimaatbetogers de Stadhouderskade in Amsterdam. Er werden al snel tientallen mensen opgepakt en er werd niet op hun eisen ingegaan.

Waarom wordt er naar het ene protest wel geluisterd en naar het andere niet? En wat is de verhouding tussen protest en democratie?

“Het recht om te protesteren is een basiswaarde van democratie”, zegt filosoof Tinneke Beeckman, die vandaag debuteert in het Filosofisch elftal. “Toen het idee van de democratie meer ingeburgerd raakte in de negentiende eeuw, nam direct de aandacht voor burgerlijke ongehoorzaamheid toe. Het beroemde essay daarover van filosoof Henry David Thoreau komt ook uit die tijd. Protest is het laatste middel wanneer de meer institutionele manieren om verandering door te voeren niet lukken. Dat zie je duidelijk bij de klimaatprotesten – wetenschappers hebben talloze verontrustende rapporten over klimaatverandering voorgelegd aan politici, maar daar gebeurt heel weinig mee.”

Ook Ingrid Robeyns, hoogleraar ethiek aan de Universiteit Utrecht, vindt dat protest hoort bij een gezonde democratie: “Maar je hebt enkel recht om een vreedzaam verzet te voeren, dat de rechtsstaat respecteert. De boeren zijn met hun tractoren door bouwhekken gereden en met geweld het provinciehuis in Groningen binnengedrongen. Dat valt niet te rechtvaardigen.”

De protesten van Extinction Rebel­lion vindt Robeyns politiek-filosofisch wel te verdedigen. “Ze zijn geweldloos en komen op voor de belangen van mensen die niet vertegenwoordigd zijn in de democratie. In een democratie zijn de grondrechten van alle burgers gewaarborgd. Maar dat betekent niet dat bij politieke keuzes ieders belangen worden meegewogen. Mensen die in de toekomst leven hebben geen stem. Evenals mensen die elders leven, maar wel de dupe worden van onze uitstoot. Deze groepen worden niet beschermd door ons democratische systeem, maar dragen straks wel de lasten van onze ­beslissingen.”

Beloning voor hard werken

Maar hoe komt het dan dat de protesten van de boeren al vruchten afwerpen, en die van Extinction Rebellion niet?

Beeckman: “Bij de boeren gaan de nieuwe stikstofregels hand in hand met de beperking van de groei van hun bedrijven. De regering vindt dat denk ik een onrecht dat ze eigenlijk niet kan opleggen. Al sinds de zeventiende eeuw is ons politieke en economische model volledig gericht op groei. Als je hard werkt en je best doet, verdien je het om beloond te worden, zo is het idee. Groei betekent niet alleen dat je economisch goed bezig bent, maar ook als mens: wie een bedrijf start dat almaar groter wordt, leidt een succesvol leven.

“Filosoof Thomas Hobbes, die met zijn werk het liberalisme heeft beïnvloed, stelde in de zeventiende eeuw dat schaarste de natuurlijke toestand van de mens is. We begeren altijd meer dan we kunnen bezitten. Door dat verlangen en die schaarste leven we in een competitie, waarin we continu meer willen hebben om ons veilig te voelen. Wie in die competitie stilstaat, gaat daardoor eigenlijk achteruit.

“De betogers van Extinction Rebel­lion zeggen nu: dit hele model deugt niet. Het is tijd voor een ander soort groei: ecologische groei, zodat volgende generaties veilig worden gesteld. Ik denk dat politici zo repressief tegen hen optreden, omdat ze niet weten hoe ze daarmee moeten omgaan. Hun verzet gaat fundamenteel in tegen de vooronderstelling van ons hele model, en daar hebben ze geen antwoord op. Daarnaast is het lastig dat politici in een democratie worden afgerekend op de korte termijn. Als politicus word je niet beloond voor maatregelen die nu ingrijpend zijn, maar waarvan de voordelen pas in de toekomst zichtbaar zijn.”

Macht van de boeren

Robeyns: “Toch zou je hopen dat ­politici zich ook afvragen: wat heeft de mensheid op de lange termijn nodig? Dat is zonder twijfel een leefbare planeet, dus minder stikstof. Als verandering vereist is in de samenleving, sneuvelen altijd bepaalde beroepsgroepen.

“Denk aan de mijnwerkers, toen de mijnen werden gesloten. Nu is het tijd dat de boeren hun sector gaan hervormen. Sommige boeren combineren hun bedrijf bijvoorbeeld al met een zorgboerderij of met agro-toerisme. Maar lang niet alle boeren hebben daar zin in. En met de protesten merk je de macht die zij hebben. Ze zijn historisch altijd belangrijk geweest, omdat ze voor ons voedsel zorgen. De boeren hebben geweld gebruikt in hun verzet, en de politiek boog daarvoor.

“Extinction Rebellion gebruikt geen geweld, maar heeft ook geen macht. Bij hen werden eerder en meer protestanten opgepakt en geen eisen ingewilligd. Dan is het de vraag: wordt iedereen hier gelijk behandeld? Als het de ene protestgroep moeilijker wordt gemaakt dan de andere, wordt een belangrijk element van de rechtsstaat niet gerespecteerd. Alle burgers moeten gelijk behandeld worden, ook als ze protesteren.”

Nieuw: Tinneke Beeckman

Tinneke Beeckman (1976) is een Vlaamse filosoof, die schrijft over politiek en ethiek. Ze studeerde filosofie en promoveerde in de moraalwetenschappen aan de Vrije Universiteit Brussel. Ze schreef ‘Door Spinoza’s lens. Een oefening in levensfilosofie’ (2012) en ‘Macht en onmacht. Een verkenning van de hedendaagse aanslag op de Verlichting’ (2015). Ze werkt aan een boek over Machiavelli. Ze is in België columnist voor dagblad De Standaard en weekblad Knack. In het Filosofisch elftal neemt ze de plek in van Bastiaan Rijpkema.

Lees ook:

Wie zijn de activisten van Extinction Rebellion? ‘We gaan een verschrikkelijke toekomst tegemoet’

Wie zijn die Extinction-rebellen, die zingen dat ze van de politie houden en van de regering eerlijkheid vragen? Naïeve jongeren of slimme klimaatstrijders? Sinds vorige week organiseren ze overal ter wereld ontregelende acties. 

Zowel de boeren als Extinction Rebellion vragen om hetzelfde

Wat de boeren nodig hebben is hetzelfde waar Extinction Rebellion om vraagt, schreef Esther Bijlo in haar column: een sterke overheid die de onvermijdelijke koers richting minder uitstoot en vervuiling duidelijk uitzet en degenen die daardoor geraakt worden helpt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden