Denkers van de Lage LandenInterview

Het eerste echte feministische geschrift van de Lage Landen maakte ruimte voor vrouwen in de wetenschap

null Beeld Gemma Pauwels
Beeld Gemma Pauwels

Wat hebben de Lage Landen aan wijsgeren voortgebracht? Filosoof Erno Eskens maakt een overzichtswerk van deze denkers. Vandaag het vijfde gesprek: rechtsgeleerde Hugo de Groot en feministe tegen wil en dank Anna-Maria van Schurman.

Lodewijk Dros

Erno Eskens haalt even adem voor een lange zin: “Als je op je 11de naar de universiteit gaat, als puber een baanbrekend boek schrijft over navigatie, dat VOC-schippers benutten, en je als 15-jarige als jongste politicus ooit deelneemt aan een overheidsdelegatie, dan ben je, zoals de Franse koning hem noemde, het ‘wonder van Holland’.”

Eskens bewondert Hugo de Groot. “Hij bedacht in Mare Liberum ook nog eens dat je zeeën kunt verdelen in nationale en internationale wateren. Dat werd later overgenomen in het internationaal recht.”

In het jaar dat Mare Liberum verscheen, 1609, sloeg het intellectuele klimaat waarin De Groot kon opereren, radicaal om. “De humanistisch ingestelde arminianen, zoals De Groot, legden het af tegen de steile calvinisten rond Gomarus. Prins Maurits koos partij voor de gomaristen en stuurde het leger op de arminianen af. Voorlopig dieptepunt was de onthoofding van de arminiaanse politicus Johan van Oldenbarnevelt op het Haagse Binnenhof. Dankzij De Groots reputatie van groot geleerde spaarde men z’n leven. Hij belandde in de gevangenis onder het Binnenhof, waar hij noteerde: ‘Terwijl ik de algemene vrijheid verdedigde, verloor ik de mijne’.”

Theologen mogen zich niet over filosofie uitlaten

De strikte decreten leiden tot zuiveringen op de universiteiten, en tot onrust. Uiteindelijk komt er een regeling om filosofen beter te beschermen, zegt Eskens. “Theologen krijgen een verbod om zich over filosofie uit te laten. En, om het een beetje eerlijk te maken, ook omgekeerd. Maar dan is het al 1656. Eerst moest De Groot nog in een boekenkist uit Slot Loevestein ontsnappen, precies 400 jaar geleden, in 1622.”


De kist waarin Hugo de Groot ontsnapte staat in een van de zalen van kasteel Loevestein tentoongesteld. Beeld Hollandse Hoogte / D-Vorm
De kist waarin Hugo de Groot ontsnapte staat in een van de zalen van kasteel Loevestein tentoongesteld.Beeld Hollandse Hoogte / D-Vorm

Eskens gaat nog even door over de denkkracht van Grotius (de naam waarmee hij internationaal bekend staat). “Zijn invloedrijkste boek schreef hij een paar jaar daarna, over het oorlogsrecht. Wanneer mag je oorlog voeren? Oorlog is niet toegestaan als de ‘natuurlijke rechten’ van mensen worden geschonden, stelt De Groot. Uit de natuur van de mens – wij zijn allen rationele, gelovige en sociale wezens – volgen namelijk rechten. Omdat ze uit onze gedeelde menselijke natuur volgen, zijn ze onvervreemdbaar. We kunnen onze natuur namelijk niet afzweren. Zelfs koningen en regeringen kunnen onze natuur niet veranderen en dus kunnen ze ook onze fundamentele rechten niet afnemen. Daarmee beperkt hij de macht van de staat die onderdoet voor het natuurrecht.”

Geen Internationaal Strafhof zonder Grotius, ofwel Hugo de Groot

Eskens leest voor: ‘Waarlijk, verre van toe te geven dat, zoals sommigen het voorstellen, in de oorlog alle recht ophoudt te bestaan, mag een oorlog juist alleen begonnen worden om het recht zijn loop te laten hebben, en eenmaal begonnen slechts gevoerd worden binnen de grenzen van het recht en goede trouw.’

Het zijn deze criteria, aldus Eskens, die aan de basis staan van het huidige internationale oorlogsrecht. “Geen Geneefse conventies, Universele verklaring van de rechten van de mens of Internationaal Strafhof zonder Grotius.”

Anna-Marie van Schurman mocht studeren, in een hok

De intellectuele speelruimte was in de 17de eeuw inzet van machtsspelletjes, zegt Eskens, ‘gespeeld door en voor mannen’. “Vrouwelijke denkers kregen nauwelijks kans om hun filosofie uit te werken en te publiceren. Wat dat betreft had Anna-Maria van Schurman mazzel. Haar onconventionele vader nam haar op jonge leeftijd al mee naar de Universiteit van Franeker. Ze bekwaamde zich in zeven talen en werd goed in wis- en natuurkunde. Zo wordt ze een ‘femme savante’. Omdat René Descartes en dichter Jacob Cats korte tijd met haar optrekken en ook Constantijn Huygens haar prijst, stijgt haar roem tot grote hoogte. Zelfs de conservatieve theoloog Gijsbert Voetius kan daardoor geen reden bedenken om haar te weren van de universiteit.

Van Schurman krijgt toestemming om een heuse studie te volgen, op voorwaarde dat ze de mannen niet afleidt. Met een vrouw in de collegezaal dreigen uiteraard onzedelijke toestanden. Daarom laat Voetius voor Van Schurman een houten hok in de collegezaal timmeren.”

Anna Maria van Schurman studeerde als eerste vrouw aan de Utrechtse universiteit Beeld JOHAN NEBBELING
Anna Maria van Schurman studeerde als eerste vrouw aan de Utrechtse universiteitBeeld JOHAN NEBBELING

‘Dat ze het wist te publiceren was een klein wonder’

Zo werd ze gedoogd, wat haar niet zinde. Eskens. “Ze mocht zich niet inschrijven aan de Utrechtse universiteit. Wel wijdde ze er een lofzang aan. Slotzin: ‘Maar vraag je misschien, wat heb je op je hart? Wel, vrouwen worden niet op de universiteit toegelaten.’ En in een baanbrekend betoog: ‘Wie een aangeboren verlangen heeft naar wetenschappen en kunsten, is geschikt voor wetenschappen en kunsten. Vrouwen hebben een aangeboren aanleg voor wetenschappen en kunsten. Dus.’”

Nu is dat een open deur, maar, benadrukt Eskens,“dat ze het wist te publiceren, was een klein wonder van ongekend belang. Ze maakte ruimte voor vrouwen in alle wetenschappen, ook in de filosofie en theologie. Dit schrijft Van Schurman: ‘Iedereen die God heeft geschapen met een gelaat dat omhoog kijkt en naar de hemel is gericht, is geschikt voor de contemplatie en kennis van het verhevene en hemelse. En God schiep de vrouw met een gelaat dat omhoog kijkt en naar de hemel is gericht. Dus.’”

Van Schurman had genoeg van het openbare leven

Dit is het eerste echt feministische geschrift van de Lage Landen, meent Eskens. “Het was een inspiratiebron voor de Britse Mary Wollstonecraft, die daarna Vindication of the Rights of Women (1792) uitbracht, de bijbel van de suffragettes. Met stevige acties dwongen die vrouwen in de 19de eeuw gelijke rechten af.”

Voor Van Schurman zelf hoefde dat publieke vertoon van vrouwelijk kunnen op zeker moment niet meer. “Op kritiek reageerde ze niet meer, lof liet ze langs zich afglijden, het was allemaal gebakken lucht, ijdelheid der ijdelheden, zoals de Bijbel het zei. Ze trok zich terug uit het openbare leven om een vroom bestaan te gaan leiden in de buurt van de Franse predikant Jean de Labadie, die met geestverwanten in het Friese Wieuwerd neerstreek.”

Heeft ze haar talent vergooid? Eskens: “Van Schurman blijft haar talenten benutten. Ze schrijft nu over de Bijbel, maakt prachtige schilderijen en fabriceert ingewikkelde kanten kunstwerken die nog altijd in het Martena Museum in Franeker te zien zijn. John Locke, de Britse filosoof, heeft nog geprobeerd haar in Wieuwerd op andere gedachten te brengen, maar ze deed de deur niet eens open.”

Van Schurman zocht de godsdienst

Later heeft ze haar stap verantwoord. Filosofie was ‘heidense wetenschap’, met kennis als doel op zich, terwijl zij het allerbeste zocht: godsdienst. “Ze heeft alles wat ze daarvoor geschreven had, herroepen.” En de eer die haar ten deel was gevallen, stemde haar dankbaar. Want, citeert Eskens Van Schurman, die “gaf mij voldoende stof om me te oefenen in de deugd, waardoor ik deze armoedige eer van het vlees nu kan verloochenen en vergruizen om zo de kostbare parel van het Evangelie behoedzamer en zuiverder te bezitten.”

Wie vandaag Wieuwerd bezoekt, ziet daar de gemummificeerde lijken van de labadisten. “Maar niet van Anna-Maria van Schurman – zo ging ze de weg van alle vlees. Ze is tot stof vergaan. Dat was geheel in haar geest die niet meer verlangde naar wetenschappen en kunsten.”

In een eerdere versie van dit artikel stond dat, volgens Erno Eskens, Constantijn Huygens Anna-Maria van Schurman een ‘ezeltje’ zou hebben genoemd. Dat scheldwoord sloeg echter op Van Schurmans geestelijk leider Jean De Labadie.

Lees ook:

De eerste denker van de Lage Landen hield de vorst een spiegel voor

In een eerdere aflevering van deze reeks stond de allereerste denker van de Lage Landen centraal: de negende-eeuwse monnik Sedulius Scottus.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden