Column Welmoed Vlieger

Het contact tussen God en de mens is de geschiedenis van een falend contact

Mijn vader preekte altijd graag voor een klein gehoor. Het liefst in van die deso­late kerkjes met wat verwaaide populieren ­eromheen, door oneindig laagland omgeven. Je ziet ze nog veel op het Friese platteland, die kerkjes. Zijn eerste gemeente, na zijn theologiestudie, was Jorwerd: het dorp waar Geert Mak zijn boek ‘Hoe God verdween uit Jorwerd’ schreef. Het ­gebied waar God is verdwenen, strekt zich inmiddels tot ver over de grenzen van Jorwerd uit. De inkrimping van kerken en gemeenten in Europa is al tientallen jaren een feit. Hetzelfde lot treft nu ook de Verenigde Staten, zo meldde onlangs het Amerikaanse Pew Research ­Center.

‘In de VS gaat de afname van het christendom in rap tempo door’, aldus de kop van een grootschalig onderzoek door Pew naar het veranderende religieuze landschap in Amerika. De daling van het percentage gelovigen gaat volgens Pew steeds sneller, zo snel zelfs, dat de christenen over tien jaar vermoedelijk in de minderheid zullen zijn. De daling meten ze onder andere af aan de wekelijkse kerkgang, die de afgelopen jaren flink is ­afgenomen. Wat is er aan de hand, vanwaar deze terugloop? Daarover zijn de opvattingen nogal verdeeld.

Een vaak gehoorde verklaring is dat mensen de taal van de kerk en van de Bijbel niet meer verstaan. Er zit wat in, denk ik. Laatst vond ik een oude preek van mijn vader uit zijn periode in Jorwerd, getiteld: ‘Camus’ misverstand’. Camus schreef ooit een nogal naargeestig ­toneelstuk, dat hij ‘Het misverstand’ noemde en daar kon mijn vader – een groot Camus-liefhebber – wel wat mee. Ik citeer een stukje uit zijn preek: “Het misverstand. Voor Camus heeft dit gegeven een diepere filosofische betekenis. Hij zegt: zoals het hier gaat, gaat het altijd. De mensen begrijpen elkaar niet. Ze proberen contact te maken, maar dat mislukt. Ze leven bij elkaar langs. Er hoeft maar één verlossend woord te worden gesproken. Maar dat wordt niet gezegd.”

Een beetje wonderlijk, die ene zin: ‘Ze leven bij elkaar langs’. Toch doen we het op grote schaal, bij elkaar langs leven. Ook in de kerk. Het contact tussen God en de mens is de geschiedenis van een falend contact, waarbij het soms lijkt alsof er helemaal geen contact meer is. De mystici van weleer noemden dit ‘de donkere nacht van de ziel’. Daarmee is die geschiedenis nog geen tragedie, zoals het toneelstuk van Camus dat is.

Waar het misverstand regeert, is geen uitzicht, ­alleen maar de keten van botsingen, onbegrip en mislukking en het falen hier bovenuit te komen. In die ­geschiedenis van God en mens is er nooit een definitief einde, een onontkoombare mislukking. Voor niemand. Er is uitzicht, een verlossend woord, een nieuw begin. Maar hoe geef je hier woorden aan?

Ooit vroeg ik mijn vader wat dat nou eigenlijk is, een preek. Hij zei dat je in een preek probeert het hart te zoeken van de hoorder, nadat je eerst je eigen hart hebt gezocht. De kerkdienst is geen leerdienst. Het is een plek waar mensen worden getroost, bemoedigd, geconfronteerd en uitgedaagd. Wie op zondag de kerkdienst bezoekt, gaat op een ‘dijk’ staan om uitzicht te krijgen. Dan doet het er niet zoveel toe hoeveel mensen er zitten. Dat die dijk er is, daar gaat het om.

Welmoed Vlieger (1976) studeerde wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing, en ook wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Lees haar columns hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden