Reportage

Het boek van links-theologische uitgeverij Narratio gaat definitief dicht

Leen en Dullyna van den Herik-van der Weit voor hun levenswerk: een grote boekenkast met alles wat ze de afgelopen dertig jaar hebben uitgegeven. Beeld Werry Crone

Begonnen in de maatschappijkritische jaren tachtig, houdt de links-theologische uitgeverij Narratio in Gorinchem er nu mee op. Uitgeversechtpaar Van den Herik bouwt af in een periode waarin politiek activisme in de kerk uit de mode is.

Met hun publicaties zitten ze bij uitgeverij Narratio in de links-christelijke hoek. Kerk en Vrede, de Vrouwensynode, Vereniging voor Theologie en Maatschappij; het heeft allemaal onderdak gevonden bij het gezinsbedrijf van Leen en Dullyna van den Herik-van der Weit in Gorinchem. "We zitten in de vrolijke hoek. Maar het is ook de voorbije hoek", constateert het uitgeversechtpaar, dat er aan het eind van het jaar mee ophoudt.

Hun eetkamer grenst aan het kantoor, in de uitbouw van hun jarenzestigwoning in Gorinchem. Ze lopen voor naar de werkruimtes; door het vertrek met hun bureau's - vol met boeken en papieren - gaat het naar de kamer van de twee administratieve krachten. Daar staat hun levenswerk: een grote boekenkast met alles wat ze de afgelopen dertig jaar hebben uitgegeven.

Dullyna duikt in de kast. "Kijk, hier zijn de oratoria van Marijke de Bruin", zegt ze, een exemplaar in de hand. "Dit is heel maatschappelijk betrokken muziek. Het is uitgekomen in 1993, maar het is nog steeds prachtig. De bestellingen voor advent komen alweer binnen."

Geen opvolgers

De christelijke uitgevers zijn beiden 65. Ze houden ermee op vanwege hun leeftijd, al willen ze nog 'een beetje passief' doordraaien. Opvolgers hebben ze niet kunnen vinden, niet in hun eigen gezin en ook niet in hun eigen kring. Voor hun producten - van linkse actiebladen en theologische boeken tot materiaal voor kindercatechese en kerkbladen - zijn ze nu andere uitgevers aan het zoeken, zoals Skandalon (zie kader onderaan). Die denken ze wel te vinden, maar tegelijkertijd weten ze dat de bloeitijd van de maatschappij-kritische beweging binnen de kerk voorbij is.

Diaconaal werk blijft het hart van de kerk, ook krimpende gemeentes houden de praktische hulp hoog. Voedselbanken en asielzoekerscentra draaien veelal op vrijwilligers met een kerkelijke achtergrond. Maar Leen en Dullyna merken dat het met de politieke actiegerichtheid in de kerken is gedaan. Dat was in de tijd dat zij begonnen anders.

Hij, theoloog, werkte dertig jaar geleden bij een grote christelijke uitgever, zij zorgde voor de kinderen, werkte bij Miss Etam en deed de catecheten-opleiding bij de hervormde kerk. Hij was opgegroeid in de behoudende gereformeerde bond, en ging met zijn huwelijk over naar haar gereformeerd-synodale kerk.

Thuiskomen

Het echtpaar, nu lid van de Protestantse Kerk in Nederland, werd in de jaren tachtig geïnspireerd door het conciliair proces, de beweging vanuit de Wereldraad van Kerken om de samenleving vreedzamer, eerlijker en duurzamer te maken. De vredesbeweging had haar hoogtijdagen, op demonstraties tegen kernwapens kwamen honderdduizenden mensen af. Met het Interkerkelijk Vredesberaad van Mient-Jan Faber deden de kerken actief mee aan dit massale protest. Van binnenuit was er ook kritiek op de politieke bemoeienis vanuit de kerk, maar het Gorinchemse echtpaar gedijde in dit christelijk-activistische klimaat.

Theologisch werden ze aangesproken door de maatschappij-kritische bevrijdingstheologie en door theologen als Harry Kuitert en Riet Bons-Storm, die de Bijbel op een nieuwe, niet-dogmatische manier interpreteerden. Zij waren destijds in kerkelijke kringen omstreden, maar ook populair. Velen verlieten - ook toen al - de kerk, maar mensen zoals de Van den Heriks voelden juist nieuwe inspiratie in het oude instituut. In de katholieke kerk probeerde de 8-mei-beweging vernieuwing teweeg te brengen.

"Het was een bloeiende wereld, voor ons was het puur thuiskomen", zegt Leen. "We dachten dat de maatschappij-kritische beweging toekomst had, dat deze vorm van betrokkenheid de kerk nieuw elan zou geven", haalt Dullyna zich de spirit van toen weer voor de geest.

Leen en Dullyna wisten in deze hoek hun brood te verdienen. Ze begonnen op zolder de uitgeverij Narratio, naar hun overtuiging dat het geloof gevormd wordt door het vertellen van verhalen. Ze wisten feilloos wat ze wel en niet wilden. "We keken altijd of we achter een uitgave konden staan", zegt Dullyna. "Als we iets kregen waarin werd gezegd dat homoseksualiteit te genezen is, dan stuurden we dat onmiddellijk terug. Dat lazen we niet eens. Of als auteurs tegen vrouwen in het ambt waren. Dat stadium waren wij allang voorbij."

Trage kerkelijke molens

Een heel netwerk van maatschappelijk betrokken tijdschriften vond daarentegen een warm onthaal in Gorinchem. De vredesbeweging, homo-activisten, de 8-mei-beweging, feministische theologen, ze konden allemaal bij Narratio terecht. Dat is het voordeel van klein-zijn, zeggen ze, dat ze alleen dat hoefden te doen wat in hun straatje paste. Ze namen publicaties aan van organisaties met weinig geld. Dat kon, zolang er maar genoeg winstgevende projecten tegenover stonden. "Want er moest natuurlijk wel brood op de plank, we hadden een gezin met drie kinderen", zegt theoloog Leen, die begin september met emeritaat ging.

Gaandeweg zagen ze de maatschappij-kritische beweging binnen de kerk slinken. Ze weten ook niet precies hoe dat kwam. Dat de tijd van grote demonstraties voorbij is, heeft sowieso zijn weerslag op de kerk. Maar ze wijzen ook een aantal factoren binnen de kerk aan. Maatschappelijk georiënteerde mensen liepen weg vanwege de trage kerkelijke molens, zeggen ze, verandering gaat er langzaam. Veel energie ging er zitten in het samengaan van de hervormde, gereformeerde en Lutherse kerk. Met de behoudende vleugels binnen die kerken moest opnieuw worden gediscussieerd of vrouwen wel op de preekstoel mogen, over de positie van homoseksuelen in de kerk. Progressieve christenen hadden geen zin die debatten uit hun jeugd weer over te doen.

De twee bleven in de kerk, maar schoven met hun tijd mee. Nu er weinig of geen kinderen meer in de kerk zitten, zijn hun uitgaven voor de catechese niet meer levensvatbaar. Daarvoor in de plaats komen publicaties voor gespreksgroepen, bijvoorbeeld over rouw, of een handleiding voor dementie-vriendelijke kerken.

Leen en Dullyna deinen ook op de meditatiegolf die de kerken heeft bereikt. In die sferen van spiritualiteit en mystiek vonden ze nieuwe auteurs en bladen. Vacare bij voorbeeld, een blad gelieerd aan de Protestantse Kerk in Nederland, dat een 'bevrijdende, meditatieve levenskunst' uitdraagt. "Dat schurkt aan tegen Happinez", zegt Leen. "Het sluit goed aan bij waar mensen die vroeger zo maatschappij-kritisch waren, nu mee bezig zijn."

Kunst, kerk en kamperen

Zelf zijn ze exponent van die ontwikkeling. Ze hebben in hun vakantie op Terschelling gezeten, bij Keiland, een festival dat kunst, kerk en kamperen combineert. Ze deden er yoga op het strand, ze dansten, ze verdiepten zich in rituelen en iconen, ze waren bij diensten met liederen van geloofsgemeenschap Taize. Ze kwamen er, zegt Leen, veel leeftijdsgenoten en zielsverwanten tegen. Ze verheugen zich nu alweer op het Inspiratiefestival, ook op Terschelling, eind oktober. Daar zagen ze twee jaar geleden allemaal mensen die, zoals ze het zelf zeggen, net als zij 'blij worden van rebels zijn'.

Maar waar is het politieke activisme gebleven? Wie gaat nu vanuit de kerk de wereld redden? "De kerk brandt zich er niet aan, helaas. Ze doet zichzelf tekort als ze geen maatschappelijke functie meer heeft, ze verliest wel wat", zegt Dullyna teleurgesteld. Ondertussen kan ze wel enthousiast worden van pioniersplekken die de PKN vernieuwing moeten brengen. En ze krijgt energie van de Vrouwensynode die nog wordt georganiseerd. "Maar als je actief hebt gewerkt en veel nieuwe dingen hebt meegemaakt, maakt dat je kritisch. Dat is het nadeel. Die knop kun je heel moeilijk uitzetten."

Anderzijds wil het echtpaar de tegenstelling tussen hun vroegere gerichtheid op de wereld en de huidige, meer naar binnen gekeerde oriëntatie nuanceren. "We zijn niet alleen met onszelf bezig. De een heeft nog meer dienst geweigerd dan de ander", zegt Leen. Ook voor Dullyna is er een verband: "Als je stil wordt, ben je wel naar binnen gericht, maar je komt er verrijkt vandaan. Dat neem je ook weer mee voor door de week."

Een deel van de collectie gaat mogelijk naar Skandalon

Het wemelt in Nederland van de christelijke uitgeverijen, maar op het specifieke, links-christelijke terrein van Narratio is het heel rustig. De eigenaren van Narratio zijn in gesprek met Skandalon over het overnemen van een deel van hun collectie. Skandalon is een uitgeverij voor godsdienst en samenleving, maar is niet verbonden aan een geloofsrichting. Ze geeft de Koran net zo goed uit als de Naardense Bijbel, zegt projectleider Albert Ronhaar. Ook voor die boeken, voor mensen met een brede theologische en kerkelijke interesse, neemt de belangstelling af, zegt Ronhaar. De kleine uitgeverij kan op termijn volgens hem wel overleven, maar hij constateert ook 'dat er meer kerken sluiten dan boekhandels'.

Lees ook:

Theoloog Arjan Plaisier: Hoog tijd dat de christelijke spiritualiteit een nieuw leven krijgt

Het christendom heeft een rijke spirituele traditie, maar in de protestantse kerk heeft volgens Plaisier het Woord te veel de overhand.

Wie de moed van Rispa kent, heeft de Bijbel écht goed gelezen

'Wat je als weldenkende 21e-eeuwer kunt leren van de Bijbel', luidt de ondertitel van het nieuwe boek van theoloog Alain Verheij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden