Verzetsheld

Het bezielende verzet van Dietrich Bonhoeffer

Dietrich Bonhoeffer (tweede van rechts) niet lang voor zijn dood, met een aantal medegevangenen en een Oberfeldwebel in de gevangenis van Berlijn-Tegel. Beeld AKG-images

Donderdag is het 75 jaar geleden dat de Duitse theoloog en verzetsstrijder Dietrich Bonhoeffer werd opgehangen wegens zijn verzet tegen het nazi-regime. Trouw belicht vandaag zijn leven, aan de hand van een wandeling door Berlijn.

De twee gymnasiumleerlingen die bij de trap van hun Berlijnse school staan te kletsen, aarzelen geen moment. Natuurlijk hebben ze van Dietrich Bonhoeffer gehoord. Bij de lessen geschiedenis en ethiek leerden ze dat deze oud-leerling zich van meet af aan verzette tegen het nazi-regime, en dat hij dit in 1945 met de dood moest bekopen. Hij was 39 en in de gevangenis nog verloofd.

“Onze school is trots op hem, er wordt nog steeds over hem gesproken”, zegt Nicole, leerling in de bovenbouw van de Walther Rathenau Schule in Berlijn, een staatsschool. “Hij was een sterke persoonlijkheid. Van zijn leven en zijn mening kunnen we in deze tijd ook nog wel wat leren”, vult vriendin Valerie aan.

Binnen, in een doodlopende gang van de vroegere jongensschool, is een kleine portrettengalerij met een beeld van de Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) en van andere beroemdheden die dit gymnasium heeft voortgebracht. Walther Rathenau hangt er, de Joodse ­minister van buitenlandse zaken die in 1922 hier net om de hoek werd omgebracht door rechts-extremisten. In de school met veel Joodse leerlingen konden ze schoten horen. Dietrich was nog maar 16, maar vroeg zich al af waar het met zijn land heenging. Er hangt ook een foto van Hans von Dohnanyi, de zwager van Bonhoeffer, rechterhand van de minister van justitie en verzetsman, op dezelfde dag als Bonhoeffer ter dood gebracht.

Wereldwijde roem

Op 9 april is het 75 jaar geleden dat Dietrich Bonhoeffer op last van Hitler in concentratiekamp Flossenbürg in Beieren werd vermoord. Tijdens zijn ­leven speelde hij een actieve rol in kerkelijk Duitsland, maar heel bekend was hij destijds niet. Wereldwijde roem kreeg hij pas na de uitgave van zijn boeken en zijn in de gevangenis geschreven brieven en gedichten. Hij groeide uit tot een van de meest invloedrijke theologen ter wereld. In de jaren zeventig, tachtig wegens zijn op het geloof gebaseerde verzetshouding ook in Nederland bewonderd in progressieve christelijke kringen, nu in toenemende mate populair onder evangelische christenen die zijn vrome kant hebben ontdekt. Wat betekent Christus voor ons vandaag: dat is de kernvraag van zijn theologie.

Paul Lehmann, vriend, over Bonhoeffer

“Zijn aristocratie was onmiskenbaar, maar toch niet opdringerig, wat naar mijn gedachte voornamelijk te danken was aan zijn grenzeloze belangstelling voor elke nieuwe omgeving waarin hij zich bevond, en daarnaast zijn onweerstaanbare en nooit aflatende gevoel voor humor …. Hij had het vermogen zichzelf en de wereld te zien vanuit een ander perspectief dan dat van zichzelf.”

Bonhoeffer was een kosmopoliet. In 1923, in Italië op vakantie met zijn broer, raakte de protestantse theologiestudent in Rome onder de indruk van het katholicisme. Ze staken over naar Afrika en vanuit Tripoli liet hij zijn ouders weten dat de islam een studie waard was. Hij werkte in Barcelona, in Londen. In New York maakte hij begin jaren dertig als beursstudent kennis met leiders van de zwarte gemeenschap. Hij schrok van het racisme. “De toestanden zijn ongelooflijk”, schreef hij zijn familie. “Toen ik bijvoorbeeld met een neger in een klein restaurant wilde eten, weigerde men mij te bedienen.”

Een tweede reis naar Amerika brak hij al na drie weken af: het was 1939, hij had heimwee en vond dat hij in deze barre omstandigheden bij zijn volk moest zijn. Hij nam één van de, naar later bleek, laatste schepen die nog op voeren op zijn vaderland, waar de nazi’s deze in Berlijn opgeleide dominee spoedig in de gaten zouden houden.

Aanslag op Hitler

Daar, in Berlijn, speelde het grootste deel van zijn leven zich af. Je kunt er, zoals Arthur Alderliesten zijn handzame en informatieve reisgids heeft genoemd, ‘Wandelen door Bonhoeffers gedachtengoed.’ Zijn tweedaagse route dwars door de stad voert langs plekken die bepalend zijn geweest voor de ontwikkeling van denken en doen van de theoloog en verzetsman. Aan de gevels zijn gedenkstenen en plaquettes bevestigd, er zijn herinneringsborden en monumenten: bij de villa waar hij opgroeide, bij het voormalige pand van de Rijkskrijgsraad waar hij werd verhoord over zijn hulp aan joden op hun vlucht naar Zwitserland.

Bonhoeffer in jaartallen

1906: geboren in Breslau (nu Wroclaw in Polen)

1923: eindexamen en begin studie theologie

1928: hulppredikant in Barcelona

1930: studie in New York

1931: bevestiging tot predikant in de Mattheuskerk in Berlijn

1932: hulpprediker in de Zionskerk in Berlijn

1933: predikant in Londen

1935: begin studentenseminarie, eerst in Zingst, later in Finkenwalde

1937: sluiting Finkenwalde door Gestapo

1939: afgebroken reis naar Amerika en terugkeer

1940: spreekverbod

1940: in dienst bij de contraspionage, als spion

1943: verloving met Maria von Wedemeyer, gevangen gezet in Tegel

1945: februari overgebracht naar Buchenwald, 9 april opgehangen in Flossenbürg

Zijdelings was hij ook betrokken bij de aanslag op Hitler in juli 1944; hij bood de aanslagplegers een rechtvaardiging voor hun daad. Al doodden ze een massamoordenaar, ze waren in de optiek van Bonhoeffer wel schuldig – maar minder schuldig dan als ze hem zijn gang lieten gaan.

Ook is er een plaquette aangebracht op de plek waar predikanten van de Bekennende Kirche elkaar in de oorlog ontmoetten. Die stond zowat midden in de ‘straat van de macht’, waar alle hoofdkwartieren van de nazi’s waren. In deze Belijdende Kerk was Bonhoeffer een kritisch man: hij vond dat de ‘verzetskerk’ nog te weinig krachtig protesteerde tegen de Jodenvervolging. Zelf schreef hij over de rol van de kerk: “De kerk heeft de onvoorwaardelijke verplichting op te komen voor de slachtoffers van iedere maatschappelijke ordening, ook als zij niet behoren tot de christelijke gemeente”.

Uitblinker in religie en gym

Dat Dietrich theologie ging studeren was niet vanzelfsprekend. Hij groeide op in een gegoed academisch en elitair milieu. Het huishouden had vijf bedienden, er waren een kok en een chauffeur. De kinderen werd bescheidenheid ­geleerd, tegelijkertijd maakte hun afkomst hen zelfbewust, leiderschap lag eerder voor de hand dan geleid worden.

Beeld Sander Soewargana

De vader van zijn moeder was hofprediker geweest, kerkelijk was het liberale gezin niet. Dietrichs vader, psychiater en ziekenhuisdirecteur, heeft zijn keus voor de theologie nooit begrepen, dat heeft Dietrich zijn hele leven dwars gezeten. Zijn moeder, die de kinderen thuisonderwijs gaf, had meer gevoel voor de voorliefde van haar zoon, die op het gymnasium uitblonk in religie en gymnastiek en zo goed piano kon spelen dat hij ook een carrière in de muziek heeft overwogen.

Wolf-Dieter Zimmerman, student van Bonhoeffer

“Middelgroot postuur met een breed, ietwat vierkant gezicht, gedrongen atletische gestalte, dun blond haar en een randloze bril met goudmontuur. Men kan vermoeden hoeveel kracht er in dit lichaam schuilt. Bij zijn woorden werd dan ook meteen duidelijk hoe toegewijd hij was en hoeveel het er toe doet, dat wat hij naar voren bracht, fascineerde.”

De grote, geelgeverfde villa in de sjieke, rustige Berlijnse buitenwijk Grunewald is nu omgebouwd tot appartementen. Aan de muur een gedenksteen voor de hele familie, met name vader Karl en zoon Dietrich. Bussen vol Bonhoeffer-fans trekken er langs, zegt een bewoner die zijn postbus leegt. Amerikanen ziet hij, Chinezen, ja veel Nederlanders ook: menige kerkelijke gemeente heeft afgelopen winter gespreksgroepen en lezingen over Bonhoeffer op het programma gehad.

Dietrich deelde een slaapkamer met tweelingzus Sabine, ze waren nummer zes en zeven in een rij van acht kinderen. De oudste, Walter, sneuvelde in de Eerste Wereldoorlog. Bij zijn aangeslagen moeder nam Dietrich daarna de plek in van lievelingszoon.

Dietrich was de enige die in 1935 met zijn ouders meeverhuisde naar een kleinere villa in de buurt, dat nu het Bonhoefferhaus is. Zijn broers en zussen waren getrouwd. In zijn leven was er wel een meisje geweest, maar hijzelf vond het celibaat beter passen bij zijn functie als predikant.

Onverzettelijke houding

Van Hitler moesten de beschaafde Bonhoeffers van meet af aan niks hebben. Ze hadden veel contact met Joden in de buurt, een schoonzoon was joods. Een andere schoonzoon, Hans von Dohnányi, ook een verzetsman, wist vanwege zijn werk als topambtenaar bij justitie al vroeg wat Hitler van plan was met de Joden. Dat maakte hun afkeer van deze in hun ogen kleine burgerman alleen maar groter. Dietrichs grootmoeder demonstreerde dat, toen de SA in 1933 een boycot afriep van Joodse winkels. De nazi-politie versperde ook het luxewarenhuis Kadewe, maar de geëngageerde Julia Bonhoeffer liep dwars door het kordon de winkel in.

Eenzelfde onverzettelijke houding had haar kleinzoon in de Duitse kerkenstrijd. Die concentreerde zich rond de ariërverklaring, waarmee Joden uit het ambtenarenapparaat en ook uit kerkelijke functies werden geweerd. In het artikel ‘De kerk voor het Jodenvraagstuk’ stelde de theoloog in 1933 dat de kerk onomwonden van deze dwaalleer afstand van moest nemen. Ze moest voor de beschaving kiezen, en niet voor de barbarij.

Payne Best, medegevangene

“Bonhoeffer was een en al bescheidenheid en vriendelijkheid; hij leek wel een atmosfeer van vrolijkheid om zich heen te scheppen … De trouwe blik van zijn ogen en zijn vreugde wanneer men liet blijken dat men hem mocht, deden aan een hond denken. Onder de vele mensen die ik ken, was hij een van de heel weinigen bij wie God werkelijk en altijd nabij was.”

Dat deed de kerk niet. Integendeel, zij voegde zich naar het regime. Op de vergadering over de anti-Joodse verklaring waren zo veel dominees in SA-uniform dat die bekend geworden is als ‘bruine synode.’ Het kerkbestuur nam de ariërverklaring aan. Dietrich en geestverwanten stapten eruit en richtten de Bekennende Kirche op. “Dit is de laatste daad van solidariteit met mijn kerk die ik alleen kan dienen met de volle waarheid en alle gevolgen van dien”, schreef Bonhoeffer.

Bonhoefferhaus

Dit standpunt zette hij in de oorlog om in daden. Hij en zijn zwager Von Dohnányi waren in 1941 middels hun werk bij de contraspionage betrokken bij de vluchtpoging van veertien Joden naar Zwitserland. Desondanks heeft Von Dohnányi na de oorlog wel de Yad Vashem-onderscheiding van Israël gekregen, en Bonhoeffer niet. Emeritus predikant Gottfried Brezger, voorzitter van het verenigingsbestuur van het Bonhoefferhaus, weet hoe dat komt: in zijn artikel over ‘het Jodenvraagstuk’ nam Bonhoeffer onvoldoende afstand van de toen gangbare kritiek van christelijke theologen op het jodendom.

Het Bonhoefferhaus is op afspraak te bezoeken. Brezger heeft net een christelijk gezin uit Texas uitgelaten. Bij evangelische christenen is Bonhoeffer erg populair, zegt hij. Ook Richard Grenell, vertrouweling van Trump, bezocht het huis toen hij ambassadeur was in Berlijn, Brezger zag dat hij er na afloop enthousiast over twitterde.

Carl Friedrich von Weizsäcker

“Dietrich Bonhoeffer was een van de religieus aangelegde mensen wiens beslissing het eigen leven in dienst van God te stellen al vroeg in de kindertijd gevallen is, zonder dat het oog van een medemens het heeft kunnen waarnemen.”

Brezger zit in de kamer die vroeger deels de praktijkruimte was van Dietrichs vader. De wanden zijn behangen met grote foto’s, van Dietrich als kleine blonde jongen, als directeur van het seminarium Finkenwalde, in de duinen, in pak en stropdas liggend tussen studenten in blote borst. Ze leidden een ‘kloosterlijke levensvorm’, ze praktiseerden zo de christelijke gemeenschap die Bonhoeffer voor ogen stond.

Op zolder is zijn studeerkamer, die ook zijn slaapkamer was. Het bed is van Ikea, bureau en boekenkasten zijn origineel. Net als in april 1943, toen hij hier werd gearresteerd, geven de ramen uitzicht op het voorjaarsgroen. Hij luisterde er naar de BBC en speelde er op het klavichord. Brezger doet dat nu ook, hij zingt Bonhoeffers ‘Von guten Mächten treu und still umgeben’, in het Nederlandse Liedboek opgenomen als ‘Door goede machten trouw en stil omgeven’, een lied van troost.

Verloofde Maria

Ook Bonhoeffers verloofde is in deze studeerkamer geweest, ze bezocht zijn familie voor het eerst toen hij al in de gevangenis zat. Maria von Wedemeyer was achttien jaar jonger dan hij, en net als hij afkomstig uit een welgestelde ­familie uit Pätzig, dat nu in Polen ligt. Ze kenden elkaar via haar grootmoeder. Toen ze dertien was had dominee Bonhoeffer vastgesteld dat ze nog niet toe was aan belijdenis doen. Bij een hernieuwde ontmoeting in 1942 viel hij voor het toen achttienjarige meisje; het celibaat had hij zichzelf opgelegd, kon hij ook weer opheffen.

Maria mocht hem het eerste jaar van hun verkering niet zien; haar moeder vond het beter dat ze zich onafhankelijk van hem ontwikkelde. Bonhoeffer respecteerde die beslissing, ‘maar de tijd zal leren of zo’n gebod uitvoerbaar is’, noteerde zijn vriend Eberhard Bethge in zijn biografie.

Uit zijn dagboek

“Ik zou nooit gedacht hebben dat je op mijn leeftijd, na zoveel jaren in het buitenland, nog zo’n ellendige heimwee kunt krijgen … Heel het gewicht van de zelfverwijten vanwege een verkeerd genomen besluit komt weer opzetten en drukt me bijna helemaal neer.”

Ze verloofden zich in 1943. Drie maanden later werd Bonhoeffer gearresteerd en volgde een nieuwe scheiding. Maria ging achttien keer met pakketjes naar haar verloofde. En ze schreven elkaar brieven. Vijftien jaar na haar dood in 1977 zijn ze als ‘bruidsbrieven’ uitgegeven, de voorzitter van het Bonhoefferhaus raadt ieder stel aan ze samen te lezen.

Tijdens het luchten in de gevangenis in Tegel is een foto van Bonhoeffer genomen die nu, manshoog en niet te missen, hangt in de Zionskerk in Berlin-Mitte, destijds een arme Berlijnse wijk. Bonhoeffer gaf daar een groep arbeidersjongens catechisatie. Om dicht bij hun leefwereld te kunnen staan verhuisde hij naar een etage boven een bakkerszaak, vlak om de hoek van de kerk. Ook bij dit huis hangt een herinneringsplaat aan de dominee die de jongens bij hem thuis uitnodigde en hen schaken leerde en Engels. Hij nam ze ook wel mee naar het familiehuis in de Harz, een paradijs voor stadskinderen.

Haard van verzet

De Zionskerk was in de tijd van de DDR haard van verzet tegen het regime. De kerk is in de woorden van vrijwilligster Doris Hensel ‘nogal een politiek geëngageerde kerk’ gebleven. Ze wil Bonhoeffer niet in een hokje duwen, maar zegt wel dat haar kerk probeert in zijn geest verder te leven door tolerant en open te zijn, en uit te dragen dat een mens verantwoordelijk is voor zichzelf én voor anderen.

Plaquette aan de Zionskirche in Berlin.Beeld Hollandse Hoogte

Op een half uurtje lopen ligt op het Dorotheenstädtischer kerkhof een gedenksteen van Bonhoeffer en zijn zwager. Boven hen zweeft een kruis. Dietrich Bonhoeffer werd op 9 april 1945 op 39-jarige leeftijd opgehangen in Flossenbürg, ten zuiden van Berlijn, een maand voor de bevrijding.

Naast de genoemde bronnen is dit artikel gebaseerd op het boek ‘Dietrich Bon-hoeffer, een biografie’ van Ferdinand Schlingensiepen en op een gesprek met Bonhoeffer-kenner Frits de Lange. Ook de brochure ‘Bonhoeffer 75’ van de Roos van Culemborg is van dienst geweest.

Dit artikel over het leven van Bonhoeffer is het eerste in een korte reeks. Dinsdag vertelt Gert-Jan Seegers, voorman van de ChristenUnie, hoe Bonhoeffer hem inspireert. Donderdag, op Bonhoeffers sterfdag, verschijnt een verhaal over Bonhoeffer in kerkelijk Nederland van nu.

Naast de genoemde bronnen is dit artikel gebaseerd op het boek ‘Dietrich Bonhoeffer, een biografie’ van Ferdinand Schlingensiepen en op een gesprek met Bonhoeffer-kenner Frits de Lange. Ook de brochure Bonhoeffer 75 van de Roos van Culemborg is van dienst geweest.

Dit artikel over het leven van Bonhoeffer is het eerste in een korte reeks. Dinsdag vertelt onder anderen Gert-Jan Seegers, politiek leider van de ChristenUnie, hoe Bonhoeffer hem inspireert. Op Bonhoeffers sterfdag, donderdag sluiten we af met een verhaal over Bonhoeffer in het kerkelijk Nederland van nu.

Lees ook:

Bonhoeffer, icoon van moed en menselijkheid

Tot Bevrijdingsdag bespreekt Letter&Geest wekelijks een oorlogsklassieker. In februari: het verzet. Vandaag de brieven van Dietrich Bonhoeffer.

En weer ligt er een nieuw exemplaar op de groeiende stapel Bonhoefferboeken

Kick Bras kiest er voor om de ‘spiritualiteit’ van Bonhoeffer centraal te laten staan en niet zozeer het op zich al indrukwekkende verhaal van zijn leven of de boeiende implicaties van zijn theologie. Wolter Huttinga vindt dat hij daar aardig in is geslaagd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden