ReportageVrijdenkers: van Spinoza tot nu

Het Amsterdam Museum brengt een meerstemmig mozaïek rond vrijdenkers

Portretten van gevluchte vrijdenkers door kunstenaar Domenique Himmelsbach.  Beeld AMSTERDAM MUSEUM
Portretten van gevluchte vrijdenkers door kunstenaar Domenique Himmelsbach.Beeld AMSTERDAM MUSEUM

In de expositie ‘Vrijdenkers: van Spinoza tot nu’ worden zowel historische denkers als hedendaagse kunstenaars belicht. Ook de bezoeker moet aan de slag.

Wat is een vrijdenker? Iemand die ruimte creëert voor nieuwe gedachten, zou je zeggen. Iemand die de grenzen van onze ideeën en conventies opzoekt en oprekt. Maar wie voor de één een vrijdenker is, is voor de ander een oproerkraaier. Dat hangt maar net af van de periode en het perspectief vanwaaruit je de zaak bekijkt.

De nieuwe tentoonstelling Vrijdenkers: van Spinoza tot nu, een samenwerking tussen het Amsterdam Museum en het Humanistisch Verbond, laat zien hoe lastig een ‘vrijdenker’ eigenlijk te definiëren is. Neem de antikoloniale schrijver Anton de Kom (1898-1945), bij wie uitgebreid wordt stilgestaan. In de jaren dertig werd De Kom uit Suriname verbannen en op de boot naar Nederland gezet. Anno 2020 werd hij toegevoegd aan de Canon van Nederland, een overzicht van onderwerpen uit de Nederlandse geschiedenis die iedereen zou moeten kennen. Het kan verkeren.

Tja, die canons. Wie hoopt op een hapklare en overzichtelijke canon van vrijdenkers komt, gelukkig, bedrogen uit. De groots opgezette tentoonstelling wil ‘geen antwoorden geven, maar vooral de gedachten van de bezoeker zelf op gang brengen’, vertelt Jörgen Tjon A Fong, één van de curatoren.

Barsten in Spinoza’s imago

De tentoonstelling begint, hoe kan het ook anders, met de filosoof die veelal wordt beschouwd als ijkpunt in het denken over vrijheid en tolerantie in Nederland: De Amsterdammer Baruch Spinoza (1632-1677). Dat imago vertoont de laatste tijd overigens wat barsten.

Wie onlangs De list van Spinoza - De grote gelijkschakeling (2020) las, kan de woorden ‘Spinoza’ en ‘vrijheid’ nauwelijks nog samen lezen zonder enige aarzeling. Filosoof en Spinoza-kenner Victor Kal maakt in zijn boek korte metten met het heersende idee van Spinoza als liberaal denker, of als grondlegger van de moderne democratie. Volgens hem was Spinoza in feite een conservatief machtsdenker. Voor het gewone volk bleef uiteindelijk weinig meer over dan de vrijheid om uit eigen wil te gehoorzamen aan een almachtig leider, concludeert Kal.

Spinoza als een moderne, liberale vrijheidsdenker of niet, daar valt dus over te twisten. Maar ook Spinoza werd verbannen, onder meer vanwege zijn radicale religieuze denkbeelden - God en de natuur waren voor hem gelijk aan elkaar.

Banvloek

De hele eerste zaal van de tentoonstelling is aan Spinoza gewijd. De officiële banvloek waarmee hij als 23-jarige uit de Joodse gemeenschap werd verstoten, maakt deel uit van de collectie. Niemand mocht nog met hem spreken, valt daarin te lezen. Een extreem geval van ‘cancelling’ avant la lettre.

Spinoza is het beginpunt voor een historische tijdlijn - fraai ontworpen door kunstenares Aam Solleveld - langs ‘vernieuwers, idealisten, dwarsdenkers, vrije geesten én activisten’. Van het humanisme en de Verlichting springen we via het antikolonialisme naar de eerste feministische golf en de sociale vernieuwers van eind negentiende eeuw. Oorlog en verzet krijgen aandacht, net als de seksuele vrijheid in de jaren zestig en de opkomst van Pim Fortuyn in de jaren negentig. Hier en daar passeren gelukkig ook vrouwelijke denkers de revue: Aletta Jacobs en Wilhelmina Drucker, maar ook theologe Anna Maria van Schurman, die voor het eerst pleitte voor het recht van de (christelijke) vrouw op studie: destijds een radicaal standpunt.

Vrijdenken, dat is over het algemeen een hoofdelijke bezigheid. En daar zit gelijk de moeilijkheid van deze tentoonstelling, want wat voor fysieke objecten kun je dan laten je zien? Deel van de collectie zijn de typemachine van Theo van Gogh, een eerste druk van het boek Nader tot U van Gerard Reve en een trom uit de optochten van de atheïstisch-humanistische vereniging De Vrije Gedachte.

Wie geven we ruimte?

Daartussendoor hangt werk van moderne kunstenaars die op de betekenis van vrijdenken reflecteren. Dat maakt de tentoonstelling tot een meerstemmig mozaïek. Want wie geven we eigenlijk de ruimte om zich publiekelijk te laten horen? Is vrijdenken hetzelfde als in vrijheid een individuele mening kunnen verkondigen? Of is het een collectieve aangelegenheid van naar elkaar luisteren en verschillende perspectieven leren integreren?

Zo hangen er schilderijen van Patricia Kaersenhout, geïnspireerd op de roman Invisible Man (1952) van Ralph Allison. Het verhaal draait om een Afro-Amerikaanse man die zich terugtrekt uit de witte samenleving, in reactie op zijn maatschappelijke onzichtbaarheid. Kaersenhout ging op zoek naar onzichtbare mannen uit haar eigen leven, en verwerkte hun portretten, waarop hen de mond wordt gesnoerd, in de pagina’s van een oud biologieboek.

Ook het project van kunstenaar Domenique Himmelsbach is bijzonder. Op de bovenste verdieping heeft hij een drukkerij ingericht. Himmelsbach maakte ‘een papieren monument voor de papierlozen’: mensen die gevlucht zijn uit landen zonder persvrijheid, voor de onzichtbare vrijdenkers die in hun eigen land niet mogen uitkomen voor wie ze zijn en waar ze voor staan. Met zijn houtgravures geeft hij hen een gezicht, de portretten staan en hangen aan lijnen door de tentoonstelling heen.

Vrijdenkers van nu

In de laatste zaal wordt de vraag gesteld wie de vrijdenkers van nú eigenlijk zijn. Het museum doet een aantal suggesties. Zo hangen er portretten van Simon(e) van Saarloos, Mitchell Esajas, Sylvana Simons. Veel linkse denkers en activisten, dat moet gezegd.

Maar het is een open vraag, en de bezoeker wordt nadrukkelijk uitgenodigd om eigen vrijdenkers in te brengen. Zij worden op speciale avonden uitgenodigd voor een gesprek met het publiek.

Om de bezoeker te helpen zelf ongeremd te vrijdenken, is er een interactieve installatie van Circus Andersom, een initiatief van kunstenaar Martijn Engelbregt. De bezoeker wordt uitgenodigd om tussen kasten met porseleinen servies door te lopen en te reflecteren wat hem of haar tegenhoudt om een vrijdenker te zijn.

Uit een geluidsinstallatie fluistert iemand allerlei weifelende zinnen toe (‘zou je dat nou wel doen?’, ‘weet je het echt zeker?’). Met een stift schrijven bezoekers hun eigen beperkende gedachten op een bord, dat ze vervolgens met alle kracht stuk kunnen slaan op een roze muur. Op de muur staat aan de ene kant ‘vrijheid’ en aan de andere kant ‘verbinding’. Als alle ballast overboord gekieperd is, is de bezoeker daarna goed toegerust voor de allerlaatste zaal, waar hij écht zelf aan de bak zal moeten.

De tentoonstelling Vrijdenkers: van Spinoza tot nu is t/m 27 februari 2022 te zien in het Amsterdam Museum.

Lees ook:

Dit kunnen we van Spinoza leren over geluk, vrijheid en democratie

Het regent boeken over Spinoza, de zeventiende-eeuwse filosoof. Wat kunnen we van hem leren over geluk, vrijheid en democratie? Drie publicaties leggen het uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden