Priestercelibaat

Het Amazonegebied als proeftuin voor de kerk: gaat het celibaat eraan?

Tijdens een bezoek aan Peru, begin 2018, ontmoet paus Franciscus vertegenwoordigers van de inheemse bevolking in de stad Puerto Maldonado, in het Amazonegebied. Beeld AFP

Op de bisschoppensynode over het Amazonegebied die morgen in Rome begint, zal over de verruiming van het verplichte priestercelibaat in die regio worden gesproken. Dat zorgt voor onrust in de rooms-katholieke kerk. Het woord ketterij valt zelfs.

Als je goed naar de bisschoppensynodes kijkt die onder paus Franciscus zijn gehouden, kun je een patroon ontdekken. Van tevoren wordt een thema breed in de markt gezet. Al snel wordt datzelfde thema verengd tot een deelonderwerp dat de discussie – vooral buiten de synodezaal – gaat beheersen. Toen in het najaar van 2015 bisschoppen vanuit de hele wereld in Rome waren om over ‘Huwelijk en Gezin’ te praten, ging het bijvoorbeeld wekenlang vooral over de vraag of hertrouwd gescheidenen wel te communie mogen.

Nog een voorbeeld: vorig jaar bogen de synodevaders zich over een ander, niet onbelangrijk onderwerp voor de kerk: ‘Jongeren, het geloof en de onderscheiding van de roeping’. Daar werden zinnige dingen over gezegd en die kwamen ook in het eindverslag terecht, maar velen zullen zich deze synode toch vooral herinneren vanwege de discussie over het stemrecht voor vrouwen tijdens dit soort kerkvergaderingen.

Pastorale uitdagingen

De bisschoppensynode werd in 1965 ingesteld als adviesorgaan van de paus, die met de uitkomsten kan doen wat hij wil. Gemiddeld wordt er eens in de twee jaar zo’n kerkvergadering gehouden en af een toe een speciale synode, zoals deze keer.  Vanaf morgen praten in Rome zo’n 260 deelnemers – vooral bisschoppen uit het Amazonegebied – drie weken lang over de pastorale uitdagingen in die regio. In de aanloop naar deze synode ging het niet zozeer over milieuvraagstukken of de situatie van de inheemse bevolking ter plekke, maar vooral over het wijden van getrouwde mannen tot priester. Tot ongenoegen van paus Franciscus herhaalt de geschiedenis zich. In een interview met de Italiaanse website Vatican Insider werd hem gevraagd of de verplichte koppeling tussen celibaat en priester voor hem een belangrijk thema is tijdens de komende bisschoppensynode over het Amazonegebied. Zijn antwoord was duidelijk: “Absoluut niet. Het is slechts één paragraaf van het werkdocument.” Maar wel een heel belangrijke paragraaf dus, bleek in aanloop naar de synode.

Dat is nu ook weer niet zo gek. Jarenlang was een open gesprek over het celibaat in de rooms-katholieke kerk niet mogelijk. Dat taboe lijkt nu verdwenen, ingegeven door de veranderende realiteit aan de basis. Een zeker pragmatisme is de katholieke kerk nooit vreemd geweest.

Beproefde mannen

Katholieken in een land als Brazilië zien soms maandenlang geen priester en zijn zo verstoken van sacramenten als de biecht en de eucharistie, want daar zijn nu eenmaal priesters voor nodig. In het werkdocument van de synode dat in juni van dit jaar verscheen, werd de mogelijkheid geopperd om dan maar in die regio’s gerespecteerde, oudere en bovendien gehuwde mannen tot priester te wijden – de zogenoemde ‘viri probati’; Latijn voor (door het leven) ‘beproefde mannen’. Er moet wat gebeuren, zeggen nogal wat bisschoppen uit het Amazonegebied.

Voor tegenstanders van paus Franciscus was alleen al het voornemen om over het celibaat te gaan praten aanleiding tot een algehele mobilisatie. Ze grijpen sindsdien elke gelegenheid aan om hun afgrijzen over het idee van getrouwde priesters in het Amazonegebied uit te spreken. Voor je het weet, zeggen zij, wordt de celibaatsverplichting ook in andere delen van de wereld waar te weinig priesters zijn, losgelaten. Het zou het einde betekenen van de door hen zo gekoesterde mannelijke hiërarchische structuur van de kerk.

Beluister hieronder ook de podcast De Roomse Loper waarin Stijn Fens en Christian van der Heijden ingaan op de Amazone-synode.

Ketterijen

Twee leiders van het verzet tegen al die ‘dwalingen’ in Rome, de Amerikaanse kardinaal Raymond Burke, en bisschop Athanasius Schneider die ver weg van het Amazonewoud in Kazachstan resideert, vinden bovendien dat het werkdocument wemelt van de theologische onjuistheden en ketterijen. Ze hebben de paus opgeroepen “zijn broeders in het bisschopsambt te bevestigen in hun geloof, door deze onjuistheden ondubbelzinnig af te wijzen”. Om hun oproep kracht bij te zetten, hebben ze priesters en gelovigen opgeroepen tot het einde van de synode elke dag te bidden en minstens een dag per week te vasten, om te zorgen dat de Amazonesynode binnen de lijnen blijft van wat zij zien als de traditie van de kerk. Enkele priesters die het met Burke en Schneider eens zijn, lieten zich dat niet twee keer zeggen en spraken vorige week in een kerk niet ver van de Engelenburcht in Rome een exorcismegebed uit. Zo wilden zij, mede in het licht van de komende Amazonesynode, ‘duivelse’ invloeden uit het Vaticaan verdrijven.

Dezelfde critici verdenken progressieve bisschoppen ervan te willen profiteren van het momentum door in navolging van hun collega’s in het Amazonegebied aan de paus te vragen om ook in hun bisdom getrouwde priesters toe te staan. En dat zou zomaar kunnen gebeuren. Niet alleen in het Amazonegebied is sprake van een tekort aan priesters. Zo gaan de Duitse bisschoppen vanaf januari tijdens een zogenoemde ‘synodale weg’ in gesprek met andere geestelijken, theologen, gewone gelovigen en externe deskundigen, over de kerkelijke machtsstructuur, de seksuele moraal en – daar is het weer – het verplichte priestercelibaat. De uitkomsten van dit overleg zouden bindend moeten zijn.

Neokolonialisme

De tegenstanders van een vrije discussie over de mogelijkheid van gehuwde priesters krijgen expliciet en impliciet steun van naaste medewerkers van paus Franciscus. De Guineese kardinaal Robert Sarah die binnen het Vaticaan verantwoordelijk is voor de liturgie, is bang dat ‘westerlingen’ deze synode gaan gebruiken om hun eigen agenda door te drukken. Een vorm van neokolonialisme dus. En het is ook geen toeval dat nu, vlak voor het begin van de synode, de Canadese kardinaal Marc Ouellet, die paus Franciscus adviseert over de benoeming van bisschoppen, een boek uitbrengt, waarin hij ervoor pleit om de ‘ononderbroken traditie van het verplichte celibaat’ binnen de rooms-katholieke kerk beter te begrijpen. Geen liefhebber van noodverbanden, die Ouellet.

Een andere naaste medewerker van de paus, de Tsjech Michael Czerny, die vandaag samen met twaalf andere bisschoppen tot kardinaal wordt verheven, laat een heel ander geluid horen. Over de kritiek op het werkdocument van de synode maakt hij zich niet druk.

Amazonegebied

Volgens hem is alle aandacht die de synode krijgt, ook als die negatief is, een signaal hoe belangrijk de onderwerpen zijn die er in Rome besproken gaan worden. Van zorgen over het klimaat tot de positie van vrouwen in de kerk en die van inheemse volkeren, en het priestercelibaat. Hij is niet bang voor de verwarring die tegenstanders van paus Franciscus zo vrezen. “De synodedeelnemers zijn allen volwassen.” De Mexicaan Mauricio Lopez Oropeza, die betrokken was bij de voorbereidingen van de synode, zegt dat mensen die kritiek hebben niet begrijpen hoe het Amazonegebied in elkaar zit. “Iedereen die een mening heeft over deze synode, zou in ieder geval moeite moeten doen om er eens heen te gaan, er een tijdje te blijven en zo te ervaren hoe het is om daar te leven en voor de kerk actief te zijn.”

Nog niet zo lang geleden was het verloop van bisschoppensynodes nogal voorspelbaar. De uitkomst lag vaak al van tevoren vast. Onder de huidige paus is dat anders en is het debat terug binnen de kerk. Franciscus benadrukt graag dat de rooms-katholieke kerk synodaal moet zijn. Katholieken moeten naar elkaar luisteren volgens de paus, van elkaar leren en samen verantwoordelijkheid nemen voor de verkondiging van het evangelie. De uitkomst van de Amazonesynode is dus nog ongewis. Er kan de komende week nog van alles gebeuren. Dat maakt kardinaal Burke en zijn medestanders zo ongerust.

Integrale ecologie

Morgenochtend is de openingsviering van de synode in de Sint-Pieter. De paus zal, omringd door tientallen bisschoppen uit het Amazonegebied, waarschijnlijk zeggen wat hij van hen verwacht de komende weken. Hem kennende zal het woord celibaat niet vallen. Eerder liet Franciscus in datzelfde interview met Vatican Insider weten de Amazonesynode te beschouwen als het ‘kind’ van zijn milieu-encycliek ‘Laudato si’ uit 2015, waarin hij het begrip ‘integrale ecologie’ introduceerde.

Hoe we de natuur behandelen heeft ook gevolgen voor hoe we met onze medemens omgaan. Alles heeft volgens hem met elkaar te maken. Het kan niet anders of Franciscus zal in die fel verlichte Sint-Pieter, terwijl de gelovigen naar hem luisteren, schetsen hoe belangrijk dat uitgestrekte Amazonegebied voor de wereld is. Maar de komende weken dus vooral voor de rooms-katholieke kerk.

Lees ook 

Katholieke kerk bouwt ‘inheemse kathedraal’ in Amazonewoud

Een nieuwe kerk in het hart van het Amazonewoud moet een brug slaan tussen de religieuze gebruiken van de lokale bewoners en het christendom.

Het celibaat is een mythe

Psychotherapeut Richard Sipe strijdt al jaren tegen seksueel misbruik in de rooms-katholieke kerk. Hij hoopt dat paus Franciscus het priestercelibaat afschaft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden