Theologisch ElftalDemocratie

Helpt het de democratie als we er in religieuze termen over praten?

Trump-aanhangers in het besstormde Capitool in Washington.Beeld AFP

In de Verenigde Staten - bleek ook vorige week na de Capitol riots - wordt vaak in religieuze termen over overheid en politiek gesproken. Zou het helpen als we dat in Nederland ook gaan doen?

Toen vorige week de beelden van het Capitool de wereld over gingen, waren de religieuze termen niet van de lucht. Biden noemde de bestorming niets minder dan een ontheiliging. Het Capitool werd de tempel van de democratie genoemd. En in een veelbekeken toespraak op Twitter benoemde voormalig Republikeins gouverneur Arnold Schwarzenegger dit weekend dat leiderschap vanuit christelijk oogpunt altijd dienstbaarheid betekent. Precies daarom was Trump volgens hem Bijbels gezien een ‘failed leader’.

Het is typisch Amerikaans om God erbij te halen als het over politiek gaat. Zeker in deze coronatijd is het contrast met het nuchtere en zakelijke leiderschap van de Nederlandse overheid groot. Premier Rutte en minister De Jonge presenteren zich als behendige bestuurders, en zijn terughoudend om met een moreel appèl te komen. Is dat wel altijd het beste? Zou het helpen als we net zoals de Amerikanen in meer theologische of religieuze termen over onze overheid leren nadenken?

Volgens Wim van Vlastuin, hoogleraar theologie en spiritualiteit van het gereformeerd protestantisme aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, is er niets mis mee om te zeggen dat de overheid heilig is. “Daarmee wil ik de overheid niet verabsoluteren. Maar goed calvinistisch gedacht komt alle gezag van God af. God wil alle vormen van gezag gebruiken om ons te regeren, of het nu gaat om gezag in het gezin, op school of in de maatschappij. Paulus roept in Romeinen 13 op om het gezag van de overheid te erkennen. Dat schreef hij in een tijd dat keizer Nero de christenen vervolgde. Dat zegt nogal wat. Dat betekent tegelijkertijd niet dat we alles maar goed moeten vinden wat de overheid doet. Het Bijbelboek Openbaring kan ook spreken over een overheid die demonische trekken heeft gekregen. Het gezag kan misbruikt worden voor kwaadaardige doeleinden. Maar in principe is het aan ons om gezag te erkennen en er loyaal aan te zijn.”

Hanneke Ouwerkerk, predikant van de Protestantse Kerk in Nederland te Schoonhoven: “Ik denk dat in Nederland de democratie wel een vorm van heiligheid toe wordt gedicht, al gebruiken we niet die term als zodanig. Er wordt hoog van de democratie opgegeven, we verwachten er heel veel van en hopen dat andere landen ook democratisch worden. Wij vinden het ook heel belangrijk dat onze stem gehoord mag worden, en dat hangt samen met de grote waarde die wij hechten aan vrijheid van meningsuiting en gelijkheid. Toch beseffen wij – ik denk sterker dan in Amerika met zijn twee-partijenstelsel – dat de overheid moet polderen en compromissen moet sluiten. Daarmee waarderen wij in Nederland de democratie als idee wel, maar weten we dat het systeem kan falen. Een sterke sacralisering van de politiek zoals je in Amerika ziet, is hier in Nederland alleen al vanwege dat verschil haast onmogelijk.”

Van Vlastuin: “Er is ook wel iets paradoxaals aan de hand in onze omgang met overheidsgezag. Het is in onze samenleving gebruikelijk om het gezag niet met een beroep op God te verantwoorden, maar met een beroep op een sociaal contract. Dat kan volgens mij niet goed verklaren dat wij Nederlanders uiteindelijk toch erg gezagsgetrouw zijn. Kijk maar in deze coronatijd: als premier Rutte een toespraak houdt, zit heel Nederland aan de beeldbuis gekluisterd. Die gezagsgetrouwheid heeft mij wel positief verrast. Misschien is er hier wel sprake van een soort impliciete religiositeit. Om het in calvinistische termen te duiden is overheidsgezag een gevolg van Gods algemene genade. In het geweten van de Nederlanders is er blijkbaar toch ergens een besef dat gezag op de één of andere manier ‘heilig’ is.”

Ouwerkerk: “Misschien hangt dat ook wel samen met het wegvallen van steeds meer plekken waar we nog kunnen ontdekken dat er een gezamenlijke oorsprong aan het leven is. Plekken van waaruit een besef van heiligheid geleefd, gedacht en gehandeld wordt. Kijk maar hoe dat in deze periodes van lockdown werkt: het leven is gereduceerd tot slapen, werken, eten. Ik vind het zelf heftig hoe weinig ruimte er nog voor spiritualiteit is. Ik merk dat hierdoor op een vreemde manier de persconferenties van Rutte en De Jonge haast een vorm van liturgie lijken te zijn: daar kunnen we die gezamenlijkheid tenminste nog beleven. Maar als we de overheid als heilig zouden gaan zien, gaan we te veel van haar verwachten.

Van Vlastuin: “Ik denk dat het een meerwaarde heeft om de overheid in relatie met God te zien. Dat geeft meer motivatie om de overheid te respecteren. En ik denk uiteindelijk dat dit ook helpt om tolerant te zijn. Als het gezag van de overheid enkel voortvloeit uit een sociaal contract, dan is er geen enkele garantie dat een minderheid niet wordt onderdrukt. Maar als het gezag van de overheid voortvloeit uit God, dan moet de overheid zich net zo geduldig tonen als God. Dat geeft een diepe argumentatie voor tolerantie voor andersdenkenden.”

Ouwerkerk: “Misschien kunnen we nog op een andere manier democratie als iets heiligs zien. Elk mens is van waarde, elk mens is gemaakt naar het beeld van God. En precies dat wordt door de democratie onderstreept. Al moeten we daar ook weer voorzichtig mee zijn: veel mensen hebben helemaal niet het gevoel dat ze voor de overheid van waarde zijn. Denk maar aan de toeslagenaffaire: blijkbaar maakt de democratie haar heilige belofte niet waar. Misschien moeten we het dus anders zeggen. De overheid is niet heilig. En ook democratie valt niet samen met het koninkrijk van God. Maar het is wel een zegen als we in vrede kunnen samenleven. Als dat ons toevalt. De overheid blijft altijd iets tijdelijks, maar een overheid die vrede en harmonie kan bewerken is wel iets om dankbaar voor te zijn.”

Lees ook:

Amerikaanse gelovigen marcheren voor én tegen Trump

Aangezet door Trump stormde de ‘Save America March’ het Capitool binnen. Religieuze groeperingen die ook marsen organiseerden, staan hier lijnrecht tegenover elkaar. Zij die aandrongen op Trumps vertrek en zij die baden voor een tweede ambtstermijn. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden