Aan de vooravond van de klimaattop in Glasgow demonstreren klimaatactivisten bij de Chinese ambassade in Makati op de Filippijnen. Beeld EPA
Aan de vooravond van de klimaattop in Glasgow demonstreren klimaatactivisten bij de Chinese ambassade in Makati op de Filippijnen.Beeld EPA

Filosofisch ElftalKlimaattop

Helpen goede intenties het klimaat?

De komende weken kijkt de wereld naar Glasgow. Goede bedoelingen zijn er genoeg, maar lukt het op de klimaattop om goede afspraken te maken? Dat roept de vraag op: wat zijn intenties waard?

Alexandra van Ditmars

Zondag gaat de klimaattop in Glasgow van start, de klimaatconferentie van de Verenigde Naties. Dat klimaatverandering grote aandacht verdient, staat buiten kijf: klimaatrapporten laten keer op keer zien dat de stand van zaken nog erger is dan verwacht en dat directe actie nodig is. Toch kan het lastig zijn om hoopvol naar de klimaattop te kijken. De Russische president Poetin liet – als een van de grootste spelers op het wereldtoneel – weten niet aanwezig te zijn. Grote vervuilende landen als China en Brazilië tonen weinig ambitie om hun uitstoot naar beneden te krijgen. In Nederland klinkt het geluid dat ‘het toch niet uitmaakt wat wij als klein landje doen’ als andere delen van de wereld niet bereid zijn om actie te ondernemen.

Tegelijkertijd verbeteren de zaken sowieso niet als we niet eens de intentie hebben om positieve verandering te brengen. En er zijn ook wereldleiders die juist zeggen de klimaatverandering aan te willen pakken. Het Filosofisch Elftal buigt zich over de vraag: wat is de waarde van intenties? En hoe verhouden intenties zich tot de werkelijkheid, die neerslachtige of sceptische gevoelens kan oproepen?

“Aan intenties alleen heb je nooit genoeg”, zegt Marli Huijer, emeritus-hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit. “Uiteindelijk gaat het om ons handelen. Een complex, politiek probleem als de aanpak van klimaatverandering kan ervoor zorgen dat je denkt: wat we ook ondernemen, het is toch een druppel op een gloeiende plaat. Maar dat is nog geen reden om bij de pakken neer te zitten. Volgens filosoof Hannah Arendt is politiek handelen altijd handelen in onzekerheid. Het enige wat we kunnen doen is elkaar zaken beloven, verdragen sluiten en samen nieuwe wegen inslaan. Natuurlijk heb je daar idealen en ideeën voor nodig, waarbij intenties een rol spelen. Maar de mogelijkheid van het nieuwe waar Arendt op wijst, om telkens weer mogelijk een nieuw pad te kunnen betreden, is en blijft een vorm van handelen.”

Fleur Jongepier, docent toegepaste ethiek en onderzoeker aan de Radboud Universiteit, gaat nog een stap verder: “Focussen op intenties is niet alleen onvoldoende, maar staat vaak ook vooruitgang in de weg. Intenties worden overschat. Er zit een gapend gat tussen de voornemens die we hebben – over het klimaat, over onze werk-privébalans, over meer sporten – en hoe we daadwerkelijk handelen. Intenties kunnen ons misleiden, omdat we door een intentie uit te spreken of een petitie te ondertekenen vaak het gevoel krijgen dat we al een flinke stap in de juiste richting hebben gezet, terwijl we eigenlijk nog niet eens ­begonnen zijn. De échte stap die je moet zetten, is de daad bij het woord voegen. Filosoof Gilbert Ryle zegt dat een intentie zich moet uiten in de patronen van je gedrag. Het gaat er dus niet om dat je ’s avonds in bed bedenkt: ik ben écht van plan minder vlees te eten. Als dat vervolgens niet uit je gedrag blijkt, zou Ryle zeggen: kennelijk had je die intentie niet echt, hoe oprecht je ook was. Dit is ook wat Greta Thunberg wereldleiders keer op keer verwijt: jullie hebben mooie praatjes, maar dat is niet genoeg. Laat me maar cijfers en handelingen zien, in plaats van jullie goede bedoelingen te herhalen.”

Huijer: “Dat doet me denken aan Niccolò Machiavelli, die stelde dat mensen een heerser – ofwel een politicus – uiteindelijk afrekenen op wat die bereikt. In de politiek word je terecht op je resultaten afgerekend; als puntje bij paaltje komt doen je intenties er niet toe.”

Jongepier: “De waarde van intenties is diep verankerd in het westerse denken over moreel juist handelen. Intenties spelen een belangrijke rol in de deugdethiek van Aristoteles, waarbij het gaat om de reden waarom je iets doet en ons vermogen beslissingen te maken. Dat idee is nog sterker geworden bij Immanuel Kant, die de goede wil omschreef als een juweel die op zichzelf schittert. Dat klinkt prachtig, maar zet politiek gezien weinig zoden aan de dijk. Uiteindelijk maakt het niet veel uit of een minister klimaatverandering wil terugbrengen omdat hij of zij een schitterende wil heeft of omwille van politieke druk of protesterende burgers – het gaat erom dat er actie wordt ondernomen.

“In sociale contexten doen intenties er wel toe. Het is van belang om te weten welke redenen je partner, vrienden of familie hebben. Intenties zijn ook van belang voor zelfbegrip: waarom steun je (geen) goede doelen? Waarom zei je die ene afspraak af? En een intentie hardop uitspreken – bijvoorbeeld: ik ga een roman schrijven – kan ook je gedrag mede bepalen. Maar als het aankomt op mondiale crises of wantoestanden, komen we met dingen hardop uitspreken niet ver.”

Huijer: “Met Machiavelli en Arendt in mijn achterhoofd verkondig ik mijn intenties ten aanzien van het klimaat vaak juist niet duidelijk. Zo vul ik nu de parkeerplaats naast mijn huis volledig met potten en planten. Maar als mensen me vragen waarom ik dat doe, zeg ik bewust niets over het klimaat, maar iets onbenulligs als: ‘Mooi wordt het zo hè?’ Een moralistisch verhaal vol intenties voelt als een belerend vingertje. Daar zit niemand op te wachten. Uiteindelijk gaat het om het handelen, en om daarmee te laten zien: dit is aangenaam om te doen, niet zwaar en ingewikkeld. Daarmee maak je de wereld denk ik eerder een betere plek dan met de verkondiging van allerlei intenties.”

Marli Huijer zwaait af

Dit is de laatste aflevering met Marli Huijer. Vanwege haar aantreden als columnist bij deze krant ­verlaat zij het Filosofisch Elftal. ­Huijer heeft vanaf 2004, toen deze rubriek startte, deel uitgemaakt van het elftal.

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen terug

Lees ook:

Topman VN zet klimaattop al voor aanvang onder druk: plannen schieten tekort om doelen te halen

Ondanks nieuwe aangescherpte plannen daalt de CO2-uitstoot wereldwijd veel te weinig, stellen de VN in een rapport. Lidstaten zouden met betere plannen moeten komen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden