De dochter van de Zuid-Afrikaanse aartsbisschop Desmond Tutu, Mpho Tutu-van Furth, spreekt bij de roze viering in de Keizersgrachtkerk in Amsterdam.  Beeld ANP
De dochter van de Zuid-Afrikaanse aartsbisschop Desmond Tutu, Mpho Tutu-van Furth, spreekt bij de roze viering in de Keizersgrachtkerk in Amsterdam.Beeld ANP

Theologisch ElftalChristendom

Hebben orthodoxe kerken echt de toekomst?

In het Theologisch Elftal stelt Trouw een vraag over het nieuws aan twee theologen uit een poule van elf. Vandaag: heeft orthodoxie de toekomst?

Lodewijk Dros

De bisschoppen zijn niet van plan lhbtqi+-relaties te zegenen en een vrouw die de mis celebreert: vergeet het maar, vertelden ze in een interview met deze krant. Dat is een positie met oude papieren en het sluit aan bij het idee dat orthodoxie de toekomst heeft.

Kerken die democratisch, tolerant en soepel in de leer zijn, leggen het af tegen behoudende kerken, schreef socioloog Dean Kelly in 1972. Hij kreeg gelijk: orthodoxe kerken groeien. De gedachte erachter klopt nog steeds, zegt theoloog en schrijver Alain Verheij. “Want wat voor kerken worden er hier nog gebouwd? Evangelicale en reformatorische kerken. Dat soort orthodoxe kerken eisen veel van mensen. Als iets je veel kost en veel van je vraagt, is de redenering, dan zal het veel waard zijn. Wat gratis is, dat neem je voor lief.”

‘Het nare is dat het niemand wat kan schelen’

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University heeft ook het idee dat de orthodoxie de toekomst heeft. “Een kerk moet wel wat te zeggen hebben. Als je zegt wat iedereen zegt, hoef je niet te bestaan. Alleen al voor de klantenbinding is het essentieel, dat laten sociologen goed zien. Ook zelf verwacht ik van de kerk een duidelijke binding met de traditie en een centrum van belijden – God die zich in Jezus openbaart, dat is het hart. Verder zal de kerk verbinding moeten maken met waar de gelovigen mee zitten.”

Waar Verheij mee zit, is onverschilligheid. “Elke dag schrijf ik een theologische nieuwsbrief. Met zaken waar ik in de Middeleeuwen om zou zijn verbrand, maar iedereen vindt het wel best. Charmant, die vrijheid, maar het nare is dat het niemand wat kan schelen.”

Dat is elders in de wereld anders. “Daar groeit het katholicisme en wint de kerk aan invloed. En wat valt op? Daar hebben ze hardliners. Er is geen vrijzinnige katholieke kerk, helaas.”

Vrolijk of zelfgenoegzaam

Zelf noemt hij zich niet vrijzinnig, maar ‘neo-orthodox’, al hecht hij niet zo aan die etiketten. “De toekomstbestendigheid van de kerk hangt af van vrolijkheid, over wat we hier aan boodschap en gemeenschap hebben. De bisschoppen missen vrolijkheid, ze zijn angstig, ze bewaken het laatste restje van een traditie. Daarin verschillen ze jammer genoeg weinig van de vrijzinnigheid, waar ik zelf veel rondloop. Het is daar zelden vrolijk, eerder zelfgenoegzaam.”

Vrijzinnigen en orthodoxen kijken allebei achterom, zegt hij. De eersten om ‘nee’ te zeggen op wat achter hen ligt, de laatsten om dat juist te beamen. Hij wil vooruitkijken en zoekt een synthese, een nieuw soort orthodoxie, die evenveel van je eist als de evangelische en gereformeerde kringen waaruit hij zelf komt. Maar dan ‘opkomend voor vluchtelingen en alarm slaand over het klimaat’ – en ‘niet met vrouwen en lhbt’ers op de derde rij’. Het komt neer op een nog niet bestaande progressieve kerk, waar ‘bijbelverhalen als schatten worden gekoesterd’, vooral die waarin rijken de mantel wordt uitgeveegd, en die even radicaal als veeleisend is.

Zo’n project, denkt Borgman, komt neer op een Alleingang, los van een groter geheel. Hij voelt er als katholiek niets voor. “Dat is een oplossing voor één generatie, dan houdt het op.”

‘Je krijgt nu eenmaal niet allwas wat je wilt’

Zelf wil hij ‘graag orthodox zijn’. “Maar ik weet niet op voorhand wat dat precies is. Het gaat over fundamentele zaken, ja, en het kan haaks staan op onze cultuur, het is dwars.” Maar orthodox betekent ook: rekening houden met de omstandigheden ver weg. “Dat hoort bij een wereldkerk. Dat leert je relativeren. Jouw grootste zorgen zijn niet die van gelovigen elders, waar ze anders over homo’s denken, of over de vrouwelijke priester. Dat kun je betreuren, zeker als die kwesties zo gevoelig liggen als bij ons, maar je krijgt nu eenmaal niet alles wat je wilt. Lastig is het soms wel, laten we dat vaststellen, maar ik vind het belang van verbondenheid over grenzen heen heel goed uit te leggen. Die band is voor mij essentieel.”

Verheij sluit liever aan bij het Bergrede-christendom, naar een toespraak van Jezus vanaf een berg, waarin hij de rijken afvalt en de morele lat hoog legt. “Hij was een hardliner. Zijn ideeën vat ik niet figuurlijk op en ik trek er vergaande conclusies uit.”

Dat visionaire en radicale, voorspelt hij, zal aantrekkingskracht uitoefenen. “Dan volgen mensen. Dat weet ik wel zeker.” Het is hem, zegt hij eerlijk, ‘een groot raadsel waarom zo’n kerk maar niet van de grond komt’. “Als de bisschoppen in Trouw beweren dat de vraag naar sociale gerechtigheid in Afrika veel belangrijker is dan de vrouw in het ambt, dan denk ik: trek dáár dan je mond over open. Maar ze komen niet verder dan gezapig de traditie in stand houden.”

Jezus schreef geen boek

Volgens hem liegen orthodoxen als ze beweren dat zij het doen en geloven zoals het altijd gedaan en geloofd is. Daar gaat het bij orthodoxie ook niet om, valt Borgman hem bij. “In de Middeleeuwen was een vraag: waarom schreef Jezus geen boek? Het antwoord is dat het geloof levende getuigen nodig heeft, geen dode letters. Verandering zit in de kerk ingebakken en orthodoxie is daarmee niet in strijd. Er is continuïteit met het verleden, geen verstarring.”

De Duitse bisschoppen hebben een ‘opener orthodoxie’ dan de Nederlandse, zegt hij, ze nemen de slogan Liebe gewinnt over en zegenen homorelaties. “Het is orthodox zonder een overspannen nadruk op de seksuele moraal. In Nederland kon de homoseksuele Gerard Reve in 1966 tot de kerk toetreden, omdat niet de moraal, maar het geloof doorslaggevend was. Een buitengewoon gezonde gedachte.”

Maar altijd zijn er ook bisschoppen die angstvallig een negatieve orthodoxie huldigen, zegt hij. “Zo van: ‘we gaan niet afwijken’. Daartegenover staat dan een liberaliteit die zich nergens meer iets van dreigt aan te trekken. Deze tegenstelling is het product van de Nederlandse polarisatie van de jaren zeventig, die alles op slot heeft gezet. Maar ik zie een groeiend besef dat we zo geen stap verder komen.”

null Beeld

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden