Theologist Hans Küng.

NecrologieHans Küng (1928-2021)

Hans Küng (1928-2021) was een onvermoeibare criticus van zijn kerk

Theologist Hans Küng.Beeld ANP

In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw was de Zwitserse theoloog Hans Küng min of meer oppositieleider binnen de rooms-katholieke kerk. Küng overleed dinsdag.

Hij stelde vragen bij de pauselijke onfeilbaarheid en verloor daardoor zijn leerbevoegdheid. Maar hij was ook een pionier als het ging om de oecumene en de interreligieuze dialoog. Van Hans Küng werd wel gezegd dat hij zijn kritiek op de rooms-katholieke kerk van de daken schreeuwde, wat voor een Zwitser heel wat wil zeggen. Küng stelde de vragen die veel van zijn medekatholieken ook stelden. Waarom kunnen vrouwen geen priester worden? En waarom mogen priesters niet trouwen? Hij had kritiek op de leer van zijn kerk op het gebied van homoseksualiteit, abortus, gemengde huwelijken, de hel, euthanasie en nog veel meer. Later ging hij zich meer richten op de oecumene en de interreligieuze dialoog. Dinsdag overleed hij op 93-jarige leeftijd in het Duitse Tübingen.

Volgens Paul van Geest, hoogleraar kerkgeschiedenis in Tilburg en Leuven, is met Küng een van de laatste theologen van wereldformaat overleden. “Küng was Küng en hij kon alles zeggen. Dat hij ondanks zijn felle kritiek op Rome nooit uit het priesterschap is gezet, bewijst dat men in Rome sommige van zijn opvattingen veroordeelde, maar niet twijfelde aan zijn loyaliteit aan de kerk of aan zijn priester-zijn. Hij was er in 2005 trots op dat hij bij paus Benedictus werd uitgenodigd voor een ontmoeting, maar hij was ook adviseur van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties als het ging om contacten tussen de verschillende godsdiensten.”

De zeventigste aflevering van de Trouw-podcast De Roomse Loper is geheel gewijd aan het overlijden van Hans Küng. Beluister hem via onderstaande speler of via de bekende podcastkanalen.

Op zijn 11de celibatair

Hans Küng werd op 19 maart 1928 geboren in het Zwitserse Sursee, niet ver van Luzern. In het eerste deel van zijn memoires schrijft Küng dat zijn beslissing op 11-jarige leeftijd om priester te worden werd ingegeven door de bewondering voor een vriend die dezelfde beslissing had genomen. Hij besloot onmiddellijk om celibatair te gaan leven en niet meer naast zijn vriendinnetje te gaan zitten in de trein naar school.

Na de middelbare school studeerde hij theologie en filosofie aan de Pauselijke Universiteit Gregoriana in Rome. In 1954 werd hij tot priester gewijd en hij was nog geen 30 jaar toen hij promoveerde op de rechtvaardigingsleer in het werk van de protestantse theoloog Karl Barth. Van Geest: “Dat was een heel goed proefschrift dat precies in de goede tijd werd geschreven. Küng zocht openingen tussen de opvattingen over rechtvaardiging in de katholieke theologie en de protestante theologie. Je ziet daar al het oecumenische vuur in hem ontstaan. In die zin was hij echt een pionier. Als jonge promovendus werd hij vervolgens de hemel in geprezen door Karl Barth zelf.”

Hans Küng: kritisch theoloog met een grote behoefte aan erkenning. Beeld Lea Crespi, HH
Hans Küng: kritisch theoloog met een grote behoefte aan erkenning.Beeld Lea Crespi, HH

Küng en Ratzinger

Toen in 1962 in Rome het Tweede Vaticaans Concilie werd geopend dat de rooms-katholieke kerk bij de tijd moest brengen, was Küng daar als peritus – theologisch expert – bij betrokken op speciaal verzoek van de toenmalige paus Johannes XXIII. Er waren twee van dit soort jonge experts (teenager-theologen, werden ze genoemd) in Rome aanwezig: Küng en Joseph Ratzinger, de latere paus Benedictus XVI. Als twee progressieve theologen streden ze samen voor hervormingen in de kerk en hun levens zouden daarna lang met elkaar vervlochten blijven.

In 1965 haalde Küng als decaan van de theologische faculteit Ratzinger naar de Eberhard Karls Universiteit van Tübingen en hij was in die zin verantwoordelijk voor een boost in diens wetenschappelijke carrière. Later raakten de twee vervreemd van elkaar. “Küng kwam erachter dat Ratzinger toch niet zo progressief was als gedacht”, zegt Van Geest. “Het liep ook niet zo lekker met Ratzinger in Tübingen, hij had grote moeite met de nieuwe protestgeneratie van studenten. Hij is toen naar de Universiteit van Regensburg gegaan, in Beieren. Daar kon je nog rustig hoorcollege geven en lieten de studenten de hoogleraar nog uitpraten. Vandaaruit is hij toen opgeklommen in de hiërarchie, hij werd in 1977 aartsbisschop van München, binnen no time kardinaal en later prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer in Rome.”

Leerbevoegdheid ontnomen

Küng maakte geen carrière in de kerk, bleef hoogleraar en schreef het ene boek na het ander. Zijn boek Christ Sein werd een enorme bestseller. In 1970 schreef hij Onfeilbaar, over het dogma van de pauselijke onfeilbaarheid. Dat houdt in dat een paus niet kan dwalen in zaken van geloof en zeden als hij ex cathedra (formeel) een uitspraak doet. Van Geest: “Küng wees eigenlijk in zijn boek op de pathologie die achter die onfeilbaarheid zit. Als een paus onfeilbaar kan spreken, dan gaat dit op een gegeven moment doorwerken in allerlei andere uitspraken die hij helemaal niet ex-cathedra doet. Het zorgt er ook voor dat de machtsstructuur van de kerk zodanig is ingericht dat als er over belangrijke kwesties gesproken, er geen sprake is van werkelijke inspraak. Dat stelde Küng op zijn geheel eigen wijze aan de kaak.”

De boeken van Küng werden allemaal naar Rome gestuurd en zo belandde ook Onfeilbaar in de jaren zeventig op het bureau van de Congregatie voor de Geloofsleer. Uiteindelijk werd hem de leerbevoegdheid als katholiek theoloog ontnomen, mede op aandrang van zijn oude vriend Ratzinger. Van Geest: “Wat hem zo pijnlijk trof, is dat hem door een collega-theoloog de leerbevoegdheid werd ontzegd, terwijl er volgens Küng eerder sprake moest zijn van een dialoog onder vakgenoten. Hij had grote moeite met de dubbelrol van Ratzinger, meer dan Ratzinger daar moeite mee had. Voor Küng waren ze nog steeds collega’s. En dat waren ze natuurlijk ook. Alleen had de een het gezag van de Heilige Stoel en de ander was maar een ‘gewone’ hoogleraar aan een katholieke universiteit.”

Gerespecteerd denker

Küng werd hoogleraar oecumenische theologie in Tübingen, onafhankelijk van de theologiefaculteit, en bleef zich ontpoppen als een soort oppositieleider binnen de rooms-katholieke kerk. Hij zette het project ‘Weltethos’ op, met een eigen onderzoeksinstituut dat zich richt op de zoektocht naar wat de wereldreligies bindt in hun ethische richtlijnen. Küng wist met zijn invloedrijke instituut te komen tot een ontwerp van een ethiek waarin leiders van alle wereldreligies zich konden vinden en ontwikkelde zich tot een gerespecteerd denker, ook ver buiten de katholieke kerk.

Felle kritiek op de paus

Toen Ratzinger in 2005 tot paus gekozen werd, vroeg Küng om een ontmoeting met zijn collega-theoloog. Die kwam er in september van hetzelfde jaar. Vier uur lang spraken de twee oude vrienden amicaal met elkaar in het pauselijk buitenverblijf in Castel Gandolfo. De strijdpunten van weleer als celibaat en intercommunie lieten ze liggen en het ging vooral over andere, meer onschadelijke thema’s.

Na de ontmoeting liet Küng weten dat Benedictus XVI misschien toch progressiever was dan hij van tevoren had gedacht. Later nam hij dat weer terug en werd kritiek op deze paus weer fel. Maar Küng vermeldde de ontmoeting wel in zijn levensbericht in de Katalog van het Germanicum, het pauselijk college waar hij in Rome had gewoond en waarin Germaniker hun levensloop beschrijven, aldus Van Geest, die zelf ook ooit in het Germanicum woonde.

Küng had meer met de opvolger van Benedictus, paus Franciscus. “Hij heeft met zijn duidelijke taal, zijn antiklerikale levensstijl en zijn appèl op het evangelie de gehele atmosfeer in het roomse systeem van binnenuit grondig veranderd”, zei hij over hem.

Lees ook:

Kerkcriticus Küng heeft een onverwoestbaar geloof in de mens

Hans Küng (86) schreeuwde zijn kritiek op de rooms-katholieke kerk van de daken. De memoires van de geliefde en verfoeide Zwitserse theoloog tellen meer dan 2000 pagina’s. Wat wordt zijn nalatenschap?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden