Recensie Religie & Filosofie

Hannah Arendt: De ene revolutie is de andere niet

Hannah Arendt Beeld Flickr/Ryohei Noda

De vrijheid om vrij te zijn
Hannah Arendt
Vertaald door Wil Hansen
Uitgeverij Atlas Contact; 56 blz. € 10
★★★★☆

De auteur

Hannah Arendt (1906, Duitsland - 1975, Verenigde Staten) geldt als één van de belangrijkste politiek denkers van de twintigste eeuw. Ze studeerde filosofie onder Karl Jaspers (1883-1969) en Martin Heidegger (1989-1976). In 1933 vluchtte ze na een arrestatie door de Gestapo via Parijs naar de Verenigde staten waar ze tot haar dood zou blijven. Enkele van haar beroemdste werken zijn: ‘The Origins of Totalitarianism’ (1951), ‘The Human Condition’ (1958) en ‘Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil’ (1963). Arendt gaf les aan verschillende Amerikaanse universiteiten.

De context van het boek

‘De vrijheid om vrij te zijn’ (1966-67) schreef Arendt tegen de achtergrond van wereldwijde, politieke en revolutionaire gebeurtenissen als de bouw van de Berlijnse muur (1961), militaire coups in Vietnam (1963) en Griekenland (1967), de opkomst van burgerrechtenbewegingen in de VS en Europa, de Cubacrisis (1961) en dekolonisatie-oorlogen als de Algerijnse revolutie (1954-1962). In 2017 werd dit essay door Jerome Kohn, leerling, assistent en vriend van Arendt voor het eerst (online) gepubliceerd onder deze titel.

Revolutie en vrijheid

Wat is de betekenis van het begrip ‘revolutie’ en hoe verhoudt dat zich tot de notie van ‘vrijheid’? Die vraag staat centraal in dit essay. Arendt onderzoekt ze aan de hand van (hoofdzakelijk) twee revoluties: De Amerikaanse (1765-1783) en de Franse (1789-1799). Wat in een revolutie op het spel kan staan, aldus Arendt, is niet uitsluitend ‘vrij zijn van onderdrukking’ maar ook ‘de vrijheid om vrij te zijn’, want: “Alleen mensen die vrij zijn [...] van gebrek en angst, verkeren in de situatie dat ze een hartstocht kunnen opvatten voor de publieke vrijheid”. Dat onderscheid in soorten vrijheid doet denken aan de filosoof Isaiah Berlin (1909-1997), die verschil maakte tussen negatieve en positieve vrijheid. Negatieve vrijheid is de afwezigheid van obstakels, positieve vrijheid de mogelijkheid over te gaan tot (politiek) handelen. 

Arendt beschouwt de Amerikaanse Revolutie als een geslaagde revolutie, omdat ze een nieuwe politieke orde wist te vestigen – iets waar de Franse revolutie volgens haar niet goed in slaagde. De Franse Revolutie daarentegen maakte de armen, die in positieve noch negatieve zin vrij waren, wél zichtbaar. Dat gebeurde in Amerika niet, want tot slaaf gemaakten bleven verstoken van de meest basale vorm van vrijheid.  Ze werden beschouwd als een ander ras, bleven daarmee buiten beeld als mens en werden niet bevrijd.  Toch eindigt Arendt haar essay optimistisch: of ze nu slaagt of niet, elke revolutie toont ons de fundamentele menselijke mogelijkheid tot een nieuw begin. 

Opvallende passage

“Ongeacht de vraag of ze uitloopt op een succes, met de vorming van een publieke ruimte voor de vrijheid, of uitmondt in een catastrofe voor de mensen die zich eraan waagden of er tegen hun behoefte en verwachting in aan deelnamen, de zin van een revolutie is de verwezenlijking van een van de grootste en fundamenteelste mogelijkheden van de mens, de onvergelijkelijke ervaring vrij te zijn voor een nieuw begin [...].”

Waarom wel lezen

Vooral deze laatste boodschap, maakt het essay de moeite waard voor een breder publiek dat niet louter bestaat uit doorgewinterde filosofen en historici. Arendt getuigt van een fundamenteel optimisme en vertrouwen in de menselijke conditie. Een boodschap die aan kracht wint gezien de tijd waarin Arendt leefde en gezien haar biografie, en die ons ook nu nog een hart onder de riem kan steken.

Waarom niet lezen

Toch biedt dat filosofische perspectief ook een wat schrale troost. Arendt zelf schrijft immers dat wat wij de geschiedenis van de mensheid noemen ‘grotendeels de geschiedenis van die enkele geprivilegieerden’ is, van diegenen die de vrijheid hebben om vrij te zijn. Uiteindelijk zijn er toch erg veel mensen die deze vrijheid helemaal niet kennen en waarschijnlijk nooit zullen kennen. Dit essay zal bovendien een uitdaging zijn voor wie Hannah Arendts werk niet goed kent en de verscheidene revoluties ook niet paraat heeft. Het is aan te raden het nawoord van politicoloog Thomas Meyer als voorwoord te lezen.

Lees ook: 

Hannah Arendt wordt in een hokje gestopt 

Ook filosofen zijn onderhevig aan modes, erkent Hans Achterhuis. Vroeger werd hij bijna de universiteit gegooid omdat hij met Hannah Arendt aan de slag ging. Nu is ze  onder filosofen ineens immens populair. 

Lessen uit de leugens over Vietnam

Glashard de feiten ontkennen, dat kán niet. Maar zoals Hannah Arendt ten tijde van Nixon al schreef, bestaan er subtielere vormen van liegen. Een gesprek hierover met filosoof Dirk De Schutter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden