BoekrecensieReligie

‘Handboek voor de vagebond’ is een warm pleidooi voor de verbeelding

Léon Hanssen: Handboek voor de vagebond. In de voetsporen van vrije denkers.
Uitgeverij Querido, 573 blz., € 26,99
★★★☆☆

De schrijver

Léon Hanssen is hoogleraar cultuurgeschiedenis aan de universiteit van Tilburg. Hij zette zichzelf op de kaart als bezorger van de briefwisseling van Johan Huizinga. Daarnaast maakte hij naam als biograaf van essayist Menno ter Braak en schilder Piet Mondriaan. Dit boek sluit aan bij het thema van ­afgelopen Boekenweek, die door corona enigszins in het water is gevallen: rebellen en dwarsdenkers.

De insteek

Lange tijd gold de vagebond als een louche figuur. In de Middeleeuwen werd hij vereenzelvigd met landloperij en bedelarij. Voor Augustinus was hij ketters: van het rechte pad afwijken, is afdwalen van God. De vroegmoderne tijd keek met meer sympathie naar de vagebond, als een schelm die op een speelse manier omgaat met de wereld, waarvan hij de slechte kanten wel kent. In de negentiende eeuw werd de vagebond door kunstenaars en denkers opgewaardeerd tot een vrije, kritische geest: ­iemand die het vreemde en onbekende verkiest boven het burgerlijke bestaan.

Wat is een vagebond?

Vagebonden zijn dwars en rebels. Ze staan kritisch tegenover macht en durven zich buiten de groep te plaatsen. Ze hebben niets met burgerlijke fatsoensnormen, integendeel. Ze willen zich aan burgerlijke deugden als plichtsbewustzijn en arbeidsethos onttrekken en zijn op zoek naar vrijheid. Dus wandelen ze langs onbekende paden, zonder vooropgezet plan. ­Alleen zo kunnen ze de verbeelding de vrije loop laten, want ‘vagebonderen’ is niet alleen dwalen in de ruimte, maar ook verdwalen in gedachten. Eén van de oervaders is de filosoof Jean-Jacques Rousseau: “Daar liet ik, languit in de boot liggend en mijn ogen naar de hemel gericht, mij langzaam met het water meedrijven, soms een paar uur achter elkaar, verzonken in talloze verwarde maar heerlijke dromen.” Henry Thoreau is nog zo’n ‘aartsvader’ van het vagebondisme. Niet alleen zoekt hij in zijn boek ‘Walden’ naar eenwording met de natuur, hij keert zich af van de ­beschaving met haar hebzucht en onrecht.

Bewuste buitenstaanders

De negentiende-eeuwse waardering voor de vagebond kwam niet uit de lucht vallen. In die periode groeide het besef dat ‘crisis de kernervaring van de moderne tijd is’. Kunstenaars gingen inzien dat er iets grondig mis was met een maatschappij die enkel dacht in termen van vooruitgang. De keerzijde van de vooruitgang en de industriële revolutie was immers een immense armoede en toenemende vervreemding van de mens van zichzelf en van de ­natuur. “Je kunt stellen dat de ­vagebond een figuur is die tijdens het verval van een maatschappelijke systeem verschijnt en die zijn creativiteit concentreert op de rafelranden van dat systeem.” Een schrijver als August Strindberg koos er bewust voor een buitenstaander te zijn: voor hem was ‘nergens thuis horen’ de essentie van het mens-zijn.

Wie bleef vasthouden aan valse, burgerlijke waarden, zoals de kunstpausen van zijn tijd, kreeg er genadeloos van langs.

Tiny houses

Ook vandaag zijn er jongeren die zich onttrekken aan de maatschappij van surveillance. Ze vestigen zich aan de rand – denk aan de tiny houses-beweging – om alternatieve vormen van bewustzijn te ontwikkelen. De crises van vandaag zijn, net als die van de negentiende eeuw, niet zomaar met recepten uit het verleden op te lossen.

Redenen om dit boek wel te lezen

Hanssen geeft heel wat inspirerende voorbeelden van kunstenaars die de dingen ‘anders’ doen, die ­alleen durven te staan en zonder angst voor uitsluiting hun eigen verbeelding ontwikkelen: Edvard Munch, T.E. Lawrence, Pier Paolo Pasolini, Virginia Woolf... Het boek is een warm pleidooi voor de verbeelding en het verlaten van platgetreden paden, kortom voor vagebonderen. Daarbij maken we kennis met zijn lotgenoten de pelgrim, de flaneur en de vagant, die stuk voor stuk uit talloze boeken en schilderijen worden gedistilleerd.

Redenen om dit boek niet te lezen

Je kunt je niet aan de indruk onttrekken dat Hanssen een heleboel – belangrijke en minder belangrijke – weetjes heeft verzameld, die slechts losjes worden bijeenge­houden door het concept vagebond. Verder is het op zijn zachtst gezegd nogal onverkwikkelijk dat het werk van grote denkers als Søren Kierkegaard zo vlotjes wordt ‘wegverklaard’ vanuit scènes uit het persoonlijke leven.

Lees ook:

Aanstekelijk visitekaartje van een beminnelijk pinksterman

Pinksterkerken. Dan gaat menig ‘gewone’, rationeel ingestelde West-Europese christen toch een beetje huiveren. Natuurlijk, de Heilige Geest hoort er helemaal bij en de blijde boodschap is de hele wereld van harte gegund, maar vandaag de dag nog in tongen spreken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden