Grondlegger van Wereldraad van Kerken wilde muren tussen mensen slechten

Willem Visser 't Hooft, de eerste secretaris van de Wereldraad van Kerken, in 1980. Beeld Hollandse Hoogte / Lebrecht Music + Arts

De Wereldraad van Kerken, een organisatie van 350 kerken wereldwijd, viert vandaag zijn zeventigjarig bestaan. Grondlegger was de Nederlandse theoloog Willem Visser 't Hooft. Geen idealist, maar een christelijke realist, aldus zijn biograaf, Jurjen Zeilstra.

Voor zijn proefschrift heeft de Hilversumse theoloog en historicus Jurjen Zeilstra urenlang in het Instituut voor Beeld en Geluid gezeten, bij hem om de hoek. Hij beluisterde en bekeek er honderd radio- en televisiefragmenten van Wim Visser 't Hooft, grondlegger van de Wereldraad van Kerken.

Een van de leukste dingen die hij zag, was het filmpje van een optreden van Visser 't Hooft bij de synode van de gereformeerde kerk in de Blije Werelt in Lunteren, in 1969. De synodalen waren twintig jaar na oprichting van de Wereldraad nog steeds geen lid en Visser 't Hooft kwam hen vertellen dat het toch wel tijd werd dat zij zich zouden aansluiten bij dit internationale verband van zeer uiteenlopende kerken. Dat deed hij, zegt Zeilstra, zoals hij was: duidelijk, maar met een guitige blik. Na zoveel jaar van nadenken konden ze moeilijk zeggen dat ze over een nacht ijs waren gegaan, hield de internationaal vermaarde theoloog hen voor. En ze gingen overstag.

De Hervormde Kerk was bij de oprichting automatisch lid geworden. Vanwege de verschillende richtingen, konden hervormden beter omgaan met verschillen in geloofsbeleving en kerk. Bij de gereformeerd-synodalen was iets blijven hangen van het idee dat zij de ware kerk waren. Dat stond samenwerking in de weg, zegt Zeilstra, zelf gereformeerd geboren, evangelisch opgevoed en in zijn studententijd bewust hervormd geworden. Op 5 september hoopt hij aan de VU als historicus te promoveren op een biografie van Visser 't Hooft, met de titel: 'Een leven voor de oecumene'.

Feestje

Twintig jaar eerder, op 23 augustus 1948, was de Wereldraad van Kerken opgericht. Dat de 147 aangesloten kerken, meest uit Europa en Amerika, dat feestje vierden in Amsterdam, was volgens de Hilversumse dominee heel verklaarbaar. De eerste secretaris, Visser 't Hooft, was een Nederlander. Daarbij, Nederland werd gezien als een land waar de kerken in de oorlog een belangrijke rol hadden gespeeld. In het verzet en in kampen kwamen gelovigen van verschillende richtingen met elkaar in contact. Dat gaf een impuls aan de oecumenische gedachte waar de Wereldraad op gestoeld is. En, derde factor, in Amsterdam was vlak voor de oorlog een wereldjeugdconferentie gehouden, een inhoudelijke ontmoeting tussen jongeren wereldwijd. Aan het slot werd het gezang 'U zij de glorie' gezongen. Jaren later kreeg Visser 't Hooft nog tranen in de ogen als hij dat vertelde, aldus zijn biograaf, die hem verder 'best wel een baasje' noemt. Hij kwam uit een elitair milieu, was een tikje autoritair. Niet altijd aardig, er waren mensen bang van hem, weet Zeilstra. Maar hij stond wel altijd open voor een diep gesprek.

En hij kon veel. Gek was het niet dat de van huis uit remonstrantse Wim secretaris werd van de Wereldraad. Hij woonde al sinds zijn huwelijk in 1924 in Genève, waar de oprichting van de Wereldraad werd voorbereid. Hij werkte in de internationale jongerenorganisatie YMCA en de internationale christelijke studentenbeweging. Hij had daardoor een uitstekend netwerk onder jonge, veelbelovende gelovigen wereldwijd en hij bleek toen al in staat tegenstellingen tussen christenen te overbruggen. Zijn levensmotto was dat muren tussen mensen meestal op misverstanden berusten. Door die weg te nemen werd volgens hem de weg geopend naar gesprek en samenwerking. Bovendien had hij een enorm talent voor organiseren en hij was jong, gezond en energiek.

Meteen in 1948 werd de Evangelische Kirche in Deutschland lid van de Wereldraad. Dat was bijzonder: de oprichting was pas drie jaar na de oorlog. De Evangelische Kirche was daar besmet en beschadigd uitgekomen, zoals historicus Zeilstra het uitdrukt. Er was wel verzet onder Duitse christenen, maar die Bekennende Kirche, de 'verzetskerk' waarmee theologen als Karl Barth, Dietrich Bonhoeffer, Martin Niemöller en Visser 't Hooft zelf zich verbonden voelden, was in de minderheid. Bovendien was ook haar rol niet 'lelieblank'. Veel predikanten hadden als dienstplichtigen bij de Wehrmacht gediend, zegt Zeilstra.

Willem Visser 't Hooft in de jaren dertig.

Dat de Duitsers zich konden aansluiten bij de internationale oecumene was een prestatie van Visser 't Hooft, aldus de biograaf. Al in de herfst van 1945 toog hij voor de eerste gesprekken met de Duitse kerkleiders naar Stuttgart. Dat was 'een staaltje van durf', dat breed werd uitgevent als een gebaar van verzoeningsgezindheid én van belijden van schuld. Goed in pr als hij was, schoof Visser 't Hooft de Duitse theoloog Niemöller, die zich principieel tegen Hitler had verzet, naar voren als boegbeeld van de samenwerking.

Ook de aansluiting van de Russisch-orthodoxe kerk bij de Wereldraad van Kerken begin jaren zestig kan op het conto van de Nederlandse secretaris worden geschreven. Hij zag in die Russische orthodoxie iets van de mystiek terug die de westerse kerk was kwijtgeraakt. Ook kon die kerk naar zijn idee tegengif bieden aan het staatscommunisme. De toenadering werd sterk bekritiseerd. De Russische kerk was gelieerd aan het communistische regime, vertegenwoordigers stonden op de lijst van de geheime dienst KGB, weet Zeilstra. Visser 't Hoofts inspanningen om ook de katholieke wereldkerk over te halen tot lidmaatschap van de Wereldraad hadden geen succes, en tot op heden blijft het bij warme contacten.

Een idealist was Visser 't Hooft volgens zijn biograaf niet, hij was een aanhanger van het christelijk realisme. Hij wilde de zondige kant van de mens onder ogen zien, maar achtte die ook in staat om te werken aan een betere wereld. Zakelijke politiek vond hij armoedig, ongefundeerd vredesidealisme ook.

Ethiek

Niettemin: de ambitie van de Wereldraad mocht er zijn. De koepel van nu 350 internationale kerken wilde de organisatie van staten, de VN, voeden met ethiek, met waarden, met opvattingen over gerechtigheid en solidariteit. In zijn eerste proefschrift uit 1995, over Europese oecumene tussen 1937 en 1948, stuitte theoloog Zeilstra al op Visser 't Hooft. Die zag Europa in de eerste plaats als waardengemeenschap.

De kerk moet dat geluid laten horen, vond de algemeen secretaris. Als er ergens in de wereld een crisis was, bracht de Wereldraad een statement uit, dat destijds nog zo belangrijk was dat het op radio en later ook op televisie werd uitgezonden, en de voorpagina's van kranten haalde. Hongarije, Cuba, Korea, Cyprus en Zuid-Afrika, overal had de kerk een opvatting over. Vaak leidde zo'n doorgaans vrij gematigd standpunt tot interne spanningen. Na een rapport van secretaris Visser 't Hooft met milde kritiek op het apartheidsbeleid van Zuid-Afrika stapten enkele conservatieve Zuid-Afrikaanse kerken in 1960 uit de Wereldraad.

Met de dekolonisatie veranderde de samenstelling van de Wereldraad. Niet langer domineerden blanke, westerse mannen de vergaderingen. Jonge kerken uit de onafhankelijk geworden landen sloten zich aan en verhieven hun stem. Dogmatiek maakte plaats voor activisme.

Visser 't Hooft bleef overtuigd van de waarde van zijn levenswerk, maar hij raakte ook teleurgesteld. Hij miste volgens Zeilstra theologische diepgang in wat een 'internationale actiegroep' leek te zijn geworden. De theoloog had altijd gevonden dat de kerk nooit met de rug naar de samenleving mocht staan. Maar voor hem was dat onlosmakelijk verbonden met een diep geloof in Jezus Christus en in de Bijbel als boek waarin God spreekt tot mensen. In de laatste jaren voor zijn dood (in 1985) was dat evenwicht naar zijn idee zoek.

Biografie en proefschrift ineen

Jurjen Zeilstra verdedigt zijn biografie van Willem Visser 't Hooft als proefschrift aan de VU op 5 september. Het boek, uitgegeven bij Skandalon, wordt gepresenteerd tijdens het symposium 'De kaarten op de kerk gezet' op 28 september, ook in het VU-gebouw.

Lees ook:

De Wereldraad van Kerken viert 70-jarig bestaan: ‘We hoeven het niet allemaal alleen te doen’

Een half miljard christenen en bijna alle christelijke stromingen komen samen in de Wereldraad van Kerken, die 70 jaar bestaat. De Wereldraad heeft een achterban van een half miljard gelovigen, verdeeld over alle continenten en kerken van divers pluimage.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden