null

InterviewHet niet-begrijpen

Goochelkunst en filosofie: ze laten je verbluft achter

Goochelaars laten ons verbijsterd achter, net als Socrates 2000 jaar geleden deed. Filosofen en illusionisten doen in de kern hetzelfde, denkt filosoof Jason Leddington.

Tekst Laura Molenaar en illustraties Mart Veldhuis

“Toveren is echt”, zei illusionist Hans Klok. Zondag is Klok te gast in tv-programma Zomergasten, als eerste illusionist ooit. Met zijn uitspraak wijst hij op de discrepantie tussen het gevoel dat de toeschouwer krijgt – de goochelaar tovert een konijn uit een hoed! – en de wetenschap dat wat je ziet echt is: konijnen kunnen niet in een hoed materialiseren.

Het is freaky, echt freaky!

Volgens de Amerikaans-Zweedse filosoof Jason Leddington verklaart die discrepantie tussen geloof en ongeloof waarom we zo heftig reageren op goocheltrucs. Dat trucs zo’n diepe indruk achterlaten, blijkt alleen al uit het feit dat we ons na decennia nog kunnen herinneren welke trucs we hebben gezien, zegt Leddington.

Bij illusionisten als David Blaine, die hun trucs op straat uitvoeren, zijn die reacties goed zichtbaar. Blaine vraagt mensen om een muntje, waar hij dan een hapje uit neemt, alsof de munt van chocolade is. Daarna houdt hij het muntje voor de ogen van de toeschouwers, blaast erop, en in een oogwenk is de munt weer heel.

We zien Blaine de truc eerst voor twee vrouwen opvoeren, die bijna lijken te walgen, alsof hij net een vieze spin heeft opgegeten. Ze lopen zelfs even weg van de camera. Dan zien we een jonge vrouw, die een halve minuut stomverbaasd blijft zwijgen. “Het is freaky, echt freaky.” Daarna zien we Blaine de truc uitvoeren voor een groep kaartende mannen. Een van hen begint keihard te lachen en op zijn dijen te slaan.

‘Hans Klok, die zoek ik even op hoor’

Leddington heeft net een fellowship aan de Universiteit van Antwerpen afgerond over filosofie van de goochelkunst. Tijdens het interview is hij nog midden in zijn verhuizing, terug naar de VS. Om hem heen staan half ingepakte kartonnen dozen, laat hij via zijn webcam zien, en de kat ligt op zijn schoot te spinnen. Hans Klok kent hij niet, moet hij bekennen. “Ik zoek hem even op, hoor. O ja, hij doet een hoop stage magic zie ik, met veel spektakel.”

Leddington zelf is ook een illusionist, minder theatraal dan Klok – hij doet meer trucs met kaarten en munten. Hij raakte op relatief late leeftijd geïnteresseerd in goochelkunst, toen hij al ver gevorderd was met zijn studie filosofie. Hij vertelt over een beslissend moment dat zijn fascinatie voor goochelkunst aanwakkerde.

“Tijdens mijn promotie kwam ik erachter dat een van de begeleiders van mijn promotietraject heel goed was in kaarttrucs. We zaten in een kroeg toen hij me vroeg een kaart te kiezen. Hij liet me er mijn handtekening op zetten, stopte de kaart terug in het pak kaarten en legde die op tafel. Toen griste hij zijn portemonnee uit zijn zak, en uit een afgesloten compartiment van zijn portemonnee haalde hij mijn gesigneerde kaart. Dat was echt mindblowing.”

Het gevoel van niet-begrijpen

“Ik wilde eerst zelf een paar kaarttrucs leren, zegt Leddington, “maar het werd al snel een obsessie. Ik dook in de subcultuur van goochelaars en illusionisten, las boeken en keek films, bezocht conventies. Binnen vier à vijf jaar trad ik semi-professioneel op. Het gevoel van niet-begrijpen fascineerde me, het gevoel van: hoe kan zo’n kaart in een afgesloten compartiment van een portemonnee terechtkomen? Hoewel het ironisch is dat hoe meer trucs je leert, hoe moeilijker het is om dat gevoel van niet-begrijpen weer te ervaren.”

Inmiddels is Leddington gestopt met professioneel optreden; het meeste werk had niets te maken met het optreden zelf, maar met marketing en voorbereiding. Maar in de kern is zijn werk niet radicaal veranderd toen hij stopte met goochelen: een filosoof en illusionist doen in de kern hetzelfde werk, denkt hij.

null Beeld

Verbijsterde Atheners

Volgens Leddington is dat verslavende gevoel van niet-begrijpen vergelijkbaar met het gevoel waarmee Socrates zijn gesprekspartners achterliet. Socrates’ leerling Plato schreef de vraaggesprekken op tussen Socrates en zelfbenoemde experts in onderwerpen als rechtvaardigheid, schoonheid en goedheid. Socrates vroeg hen naar hun definitie van die begrippen. Zijn gesprekspartners opperden steeds nieuwe definities, maar keer op keer stelde de geslepen Socrates vragen waardoor de onvolledigheid of tegenstrijdigheid van hun suggesties duidelijk werd. Aan het eind van zo’n dialoog had Socrates aangetoond dat ze niet wisten wat een begrip als rechtvaardigheid inhoudt. De Atheners bleven verbijsterd achter.

Die methode is vergelijkbaar met een goede goocheltruc, zoals David Copperfield die zijn beroemde zweeftruc uitvoert, zegt Leddington. “Copperfield neemt steeds een nieuwe verklaring weg: ligt hij op een plank? Hangt hij aan touwtjes? Zijn er magneten in het spel?” En dan zweeft hij door hoepels, maakt een koprol, laat zich al zwevende opsluiten in een doorzichtige doos, waardoor al die verklaringen worden weggenomen.

“Op zo’n moment word je geconfronteerd met een schijnbare tegenstelling: het kan niet, en toch kan het wel. Je hebt een ervaring van aporia, zoals Plato dat noemt. Dat is: je bent met stomheid geslagen; je weet niet eens hoe je moet begínnen aan een verklaring.”

Hoe de wereld in elkaar zit

Waarom zijn we zo dol op het gevoel van niet-begrijpen, van aporia? Het is een ander soort niet-begrijpen dan bijvoorbeeld de manier waarop we onze computer niet begrijpen, zegt Leddington. “Goocheltrucs gaan in tegen ons idee van hoe de wereld in elkaar zit. Ik ben niet echt verbaasd als ik bizarre special effects op mijn beeldscherm voorbij zie komen, maar als ik iemand een kaart uit zijn portemonnee zie trekken die net nog op tafel lag, dan is dat in strijd met mijn idee van hoe de wereld werkt.”

Illusionisten steken een heleboel tijd en energie in die psychologische dimensie, vertelt Leddington. Als toeschouwer moet je niet achterblijven met een verklaring; het gevoel dat de kaart al die tijd in de mouw van de goochelaar zat.

null Beeld

Maar goochelkunst appelleert niet alleen aan onze intellectuele vermogens. “In de westerse denktraditie is er een tegenstelling tussen emotie en intellect. Daarmee negeren ze wat ik de intellectuele passies wil noemen, gevoelens als nieuwsgierigheid of verwarring. Die hebben duidelijk een intellectuele kant, maar als je ze alléén als intellectueel fenomeen ziet, dan mis je die affectieve, emotionele dimensie.”

Een vreselijke fout

Als we Copperfield zien zweven, zijn we dus intellectueel bezig de puzzel op te lossen door een verklaring te vinden voor de zwevende goochelaar. Tegelijk gaat aporia verder dan alleen niet-weten. De incongruentie tussen hoe we wéten dat de wereld werkt en wat we zien, lokt ook een emotionele respons uit. “Afhankelijk van je persoonlijkheid reageer je op een goocheltruc door in lachen uit te barsten, boos te worden, of afschuw te tonen. Maar goochelkunst laat je de tegenstrijdigheid op een speelse manier ervaren, het is niet bedreigend.”

null Beeld

Door zijn filosofische werk over goochelkunst is Leddingtons idee van wat goochelkunst is veranderd. “Ik heb niet langer het idee dat ik mijn trucs op een of andere manier betekenis moet geven. Sommige goochelaars doen dat, die zeggen dan: deze kaart representeert je hart, en nu ik hem doormidden scheur is je hart gebroken. Maar kijk! Nu blaas ik erop en is je hart weer heel. Dat is een vreselijke fout. Goochelkunst heeft al dat spektakel niet nodig, juist omdat het die universele drang om incongruenties te verklaren aanspreekt.”

“Daarnaast heb ik niet meer het gevoel dat ik goochelkunst hoef te verdedigen. Je gaat met kaartentrucs misschien geen mensenlevens redden, maar goochelkunst is in zichzelf interessant en opwindend genoeg. Goochelkunst spreekt de menselijke drang aan om de wereld om ons heen te begrijpen. Ik vind het fascinerend dat een kaartentruc dat kan doen.”

Lees ook:

Hans Klok – ‘de André Hazes van de illusionisten’ – wil een herkansing in Las Vegas, maar nu nog even niet

‘Mijn shows zijn te veel van alles en daardoor wordt het leuk.’ Na zijn mislukte avontuur in Las Vegas trekt hij deze zomer met zijn circustent door Nederland.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden