RecensieFilosofie

Goed oud worden? Leer jezelf steeds minder te missen

null Beeld
Beeld

Eindelijk volwassen. De wijsheid van de tweede levenshelft
Frits de Lange
Ten Have; 224 blz. € 20,99
★★★★

Over de auteur

Frits de Lange (1955) is hoogleraar ethiek aan de Protestantse Theologische Universiteit in Groningen. Eerder schreef hij Heilige onrust. Een pelgrimage naar het hart van religie (2017).

Ouder worden

Afgelopen jaar werd Frits de Lange vijfenzestig. Als twintiger hoefde hij ‘niet per se gelukkig te worden’, maar wel wijs. Nu staat hij, zo zegt hij zelf, op de ‘drempel van de ouderdom’. De vraag dringt zich op in hoeverre zijn vroegere streven haalbaar bleek: hoe word je goed oud? Komt wijsheid echt met de jaren?
In Eindelijk volwassen onderzoekt De Lange het verband tussen wijsheid en ouderdom. Gelukkig volgt hij daarbij niet het stramien van veel populair filosofische boeken: behandel een concept aan de hand van de geschiedenis van de Westerse filosofie. Voor zijn onderzoek naar wijsheid haalt De Lange eerder inspiratie uit de theologie en filosofie, maar ook uit wetenschappelijk onderzoek, levensverhalen van oude wijsgeren en zelfs poëzie.

Wijsheid als ideaal

De Lange presenteert een soort wijs ouder worden dat je “misschien helpt om er zin in te krijgen”. Want meestal wordt ouderdom gezien als een periode van verval en verlies – geen erg aantrekkelijk scenario. Wijsheid is niet iets wat je hebt of niet, zegt hij, maar een ideaal om naar te streven.
Zijn begrip van een wijze mens wordt belichaamd door de bijbelse figuur Job. Wanneer Job na een succesvolle eerste levenshelft alles kwijtraakt, vraagt hij zich af hoe hij wijsheid kan vinden, gegeven dat het lot zo grillig is. Uiteindelijk ondergaat hij een innerlijk proces van groei, waarbij hij beseft dat hij slechts sterveling onder de stervelingen is, en hij zich moet voegen naar het lot.
Net zo stelt De Lange zich het proces van wijs oud worden voor: een schipperen tussen wat het leven je geeft en wat jij van het leven wil. Daarvoor is zelfkennis nodig, je moet immers idealen kiezen die passen bij je levensfase en capaciteiten. Maar tegelijk moet je je niet blindstaren op die idealen, want door het lot, en zeker ook door het ouder worden, kunnen de marges waarbinnen je kunt schipperen nauwer worden.

Zelfvergetelheid

Het doel van dat schipperen is uiteindelijk ‘zelftranscendentie’, of ‘zelfvergetelheid’, die ons helpt met de dood om te gaan. Je onthecht je van het leven, en neemt afscheid van het idee dat jij het centrum an de wereld bent. Dat proces komt beeldend tot uitdrukking in het gedicht ‘Ek mis myself steeds minder’ van de Afrikaanse dichter Elisabeth Eybers: ‘Ek hoop om te voldoen aan omgekeerde bloei / en leeg genoeg te loop om vol te loop/ met wat vanuit hierbuite binnevloei.’
Het ‘script’ dat De Lange ons aanreikt, gaat uit van een paradoxale ontwikkeling: als je wijs ouder wilt worden is het zaak jezelf beter te leren kennen om goed te kunnen schipperen, en tegelijkertijd je ego te relativeren – jezelf steeds minder te missen. En ja, zo blijkt er toch ruimte voor het idee dat wijsheid met de jaren komt, omdat het afhankelijk is van de wil om wijs te worden en de mate waarin je je daarin kunt oefenen.

Redenen om dit boek niet te lezen

Wat mij betreft had er nog wel een conclusie aan dat betoog vast mogen zitten, want het eindigt een beetje open: De Lange ‘hoopt’ dat hij geoefend raakt in zelfvergetelheid, de dood blijft een onoplosbaar probleem. Maar misschien is dat eigen aan een opvatting van wijsheid als ideaal om naar te streven.

Redenen om dit boek wel te lezen

De Lange beweert geen waarheid in pacht te hebben; dit is geen zelfhulpboek dat je vertelt hoe je ouder moet worden. Toch werkt zijn suggestie van zelftranscendentie zeer overtuigend. Zelfs een recensent die zich tot de millennial-generatie mag rekenen en nog lang niet bejaard is, kan veel leren van zijn betoog.

null Beeld
Beeld
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden