Frank van der Knaap, gepensioneerd godsdienstleraar: 'We zijn allemaal kinderen van God, dat is heel katholiek'.

40 jaar katholiek onderwijs

Godsdienstleraar Frank (64): Het katholiek onderwijs heeft goud in handen

Frank van der Knaap, gepensioneerd godsdienstleraar: 'We zijn allemaal kinderen van God, dat is heel katholiek'.Beeld Phil Nijhuis

Anders dan in zijn jeugd hebben katholieke scholen nu leerlingen van alle gezindten. Toch vindt de net gepensioneerde godsdienstleraar Frank van der Knaap het waardevol het katholiek onderwijs te behouden. 

Frank van der Knaap, gepensioneerd godsdienstleraar, blijft maar lopen tussen de tafel en de boekenkast. Kijk, een stripverhaal over Don Bosco, de heilige die de jeugd beschermde. En hier, zijn zelfgemaakte methode voor bijbels onderwijs. Of wacht, het fotoboek met het beeld van hem als page: zes jaar was hij, toen hij in zijn geboorteplaats Wateringen mee mocht lopen met de processie op Sacramentsdag.

In de boekenkast in zijn monumentale woning in de Haagse binnenstad staat naast veel literatuur in feite zijn hele geschiedenis: van het katholiek jongetje dat zich met zijn hele klas voorbereidde op de communie, tot zijn afscheid twee jaar geleden als leraar godsdienst van het Sint-Maartenscollege in Voorburg, een katholieke school met leerlingen die vaker niet dan wel uit een katholiek gezin komen, en met een al even gemêleerd docentenkorps van katholieken, protestanten, agnosten, atheïsten zelfs.

Dat verleden heeft de 64-jarige Frank van der Knaap nu opgetekend in ‘Berichten van een godsdienstleraar’ – het boek ligt voor hem op tafel, daags tevoren heeft hij het gepresenteerd op het Sint-Maartenscollege. In korte, vaak anekdotische verhaaltjes, afgewisseld met gedichten, schetst hij de ontwikkeling van het katholiek onderwijs sinds de verzuilde jaren vijftig tot de geseculariseerde van nu.

Boek met een missie

Met het boek heeft hij een missie, en die zit verborgen in de ondertitel: ‘Hoe bijzonder onderwijs kan zijn!’ Want ook al blijft het aantal katholieken in Nederland alleen maar dalen, het katholiek onderwijs is het naar zijn stellige overtuiging waard om behouden te blijven. “De ouders kiezen ervoor, daarin zit de rechtvaardiging voor het voortbestaan ervan. Vergeleken met de lege kerken loopt het als een tierelier.”

Maar de gepensioneerde docent stelt wel een voorwaarde: het katholiek onderwijs heeft bestaansrecht, mits het werk maakt van zijn identiteit. “Als de katholieke school alleen maar een service-instituut wordt, dan houdt het op een dag op. Identiteit is kwetsbaar, je moet er wel wat voor doen.”

Wat dat is? Daarvoor wijst de oud-godsdienstleraar naar zijn eigen school, het Sint-Maartenscollege. Hij noemt allereerst de vele acties voor goede doelen én het uitgangspunt dat onderwijs meer is dan prestaties. Die twee kenmerken zijn weliswaar niet uniek voor katholiek onderwijs, maar ze zijn volgens Van der Knaap wél wezenlijk voor een school die zich katholiek wil noemen. “Van delen word je beter, dat onderwijzen we de leerlingen, daarom doen we zoveel voor anderen buiten school. Belangrijk is ook dat het in het katholiek onderwijs niet alleen gaat om prestaties, maar om de héle mens. Je bent een kind van God, Hij gaat met je verder. Dat is een heel inspirerende boodschap, en daar sta ik voor honderd procent achter.”

Aanpraten van geloof

Die boodschap droeg hij op school uit, hij is overtuigd katholiek en schaamt zich er niet voor. Dat maakte leerlingen weleens sceptisch: gaat hij ons het geloof aanpraten? Nee, zeker niet, zegt Van der Knaap. “Je moet zelf ontdekken dat God met je gaat. Je kunt het geloof alleen aandragen, je kunt het ze niet leren. Je mag je eigen weg gaan, dat zei ik tegen hen. In ieder leven bloeien bloemen.”

Een van de kleine, maar wezenlijke elementen van de identiteit is de paaskaars, die Van der Knaap jaren geleden kocht voor de school. Aanvankelijk brandde die alleen bij vieringen. Maar op zijn initiatief is de paaskaars ook in de examenzaal gezet, hij staat er naast het kruisbeeld.

SITE-20-01-29-katholiek-onderwijs-1Beeld Sander Soewargana

“De kaars brandt voor jullie, voor wijsheid en vertrouwen”, zei de rector toen hij die voor het eerst ontstak. Langzaam breidde het vuur zich uit. Bij een terroristische aanslag ging de kaars aan. En bij ingrijpende gebeurtenissen in het leven van leerlingen en docenten ook. Voor de opa van Inge bijvoorbeeld.

Vieringen zijn een ander belangrijk deel van de identiteit, zegt Van der Knaap. De traditionele christelijke feestdagen worden gemarkeerd en hij introduceerde ook in examentijd een viering. “En dan is iedereen stil, dat is een cadeau.”

Het meest zichtbaar is de katholieke identiteit in de beelden in aula, hal en gang. “Die beelden verwijzen naar een andere werkelijkheid”, zegt Van der Knaap. “Leerlingen lopen er vaak aan voorbij, maar soms valt het iemand toch op.”

Dat vindt hij mooi, ook al omdat hij zich ervoor heeft ingespannen de katholieke kunstwerken te behouden. Een – protestantse – rector liet ze weghalen, maar hij zorgde ervoor dat ze terugkwamen, onder andere met het argument ‘dat Maria weer terug wil naar de aula’.

Gemixt docentenkorps

Dat zijn katholieke school een niet-katholieke rector had, vindt Van der Knaap niet vreemd, maar ‘geweldig’. “Er blijft wel iemand nodig, zoals ik, die er gevoel bij heeft, maar die identiteit kan ook worden vormgegeven door niet-katholieke docenten. Het is geweldig, als niet-gelovigen daaraan meewerken. Als je vraagt of ik nog meer wensen op mijn lijstje heb, dan zeg ik: nee, hiermee is mijn doel bereikt.”

Ook met dit gemixte docentenkorps staat de school waarvan hij afscheid nam, ver af van de lagere school uit zijn jeugd met volledig katholiek personeel in Wateringen. Daar was altijd en overal een link met kerk en geloof. Op zijn jongensschool begonnen en eindigden de ochtenden en middagen met het Onze Vader en een weesgegroetje, de leerlingen deden allemaal hun eerste communie. Ze leerden met de hele klas biechten, de jonge Frank moest voordoen hoe dat moest: eerst knielen en dan bekennen ‘dat je brutaal was geweest, of een snoepje had gepakt’.

Op de middelbare school in Den Haag werd de band met de kerk al minder strak, op de katholieke pabo ervoer Van der Knaap dat ‘het grote loslaten’ was begonnen. Medestudenten verlieten de kerk, hij is altijd gebleven. Hij werkte een tijd op een katholieke basisschool, ging geschiedenis studeren en werd geschiedenisleraar op het Sint-Maartenscollege. Hij vond het een eer gevraagd te worden voor de godsdienstlessen, ’s avonds studeerde hij theologie in Amsterdam en Utrecht.

Godsdienst en seks

Het godsdienstonderwijs is op het Sint-Maartenscollege in Van der Knaaps tijd nadrukkelijk verbonden met maatschappelijke vorming. Leerlingen én sommige docenten keken er wel van op dat hij zijn lessen over wereldreligies afwisselde met onderwijs over relaties, seksualiteit, man-vrouw verhouding. “Godsdienst hoort toch niet bij seks?”, kreeg hij dan van kritische leerlingen te horen en ook in de docentenkamer was er kritiek. Zijn antwoord, opgetekend in zijn boek: “Omdat seks belangrijk is voor mensen, en mensen belangrijk zijn voor God, dáárom is deze lesstof bij het vak godsdienst geplaatst. Maar alles bij elkaar is dit stof voor ons leven. Maak er dus het beste van, en als het kan met een lach.”

Toen hij eens vroeg of de jonge mensen homoseksuelen kenden, riep een van de leerlingen meteen: ja, u! Dat verbaasde hem, hij had hun dat nooit verteld. Maar zijn collega’s wisten het allang, zij vonden het prima toen hij begin jaren negentig zijn huidige echtgenoot wilde meenemen naar het docentenfeest.

Dat zijn katholieke kerk zijn relatie afkeurt, doet niet ter zake. “We zijn een katholieke school, maar we zijn ook deel van de samenleving”, zegt hij. “De school is geen kerkelijke setting. Je kunt er ook een probleem van maken, maar dat heb ik in Wateringen niet gedaan en dat heb ik op school ook niet gedaan. We zijn allemaal kinderen van God, dat is juist heel katholiek.”

Dat geldt ook voor de leerlingen. In zijn boekje schrijft hij over leerlingen die vertelden homoseksueel te zijn, lesbisch of transgender. “Mensen denken dat dat niet kan op een katholieke school, maar we zijn gewoon van deze tijd.”

Geen hoofddoek

Maar er zit wel een grens aan wat er allemaal kan. Iedereen is welkom op het Sint-Maartenscollege, met welke religieuze achtergrond dan ook. Maar de hoofddoek wordt niet getolereerd: de leiding vindt dat die strijdig is met de katholieke identiteit. In zijn tijd raadpleegde Van der Knaap de bisschop over deze kwestie. Die zei, in de woorden van de oud-docent: “Als de identiteit sterk genoeg is, maak ik geen bezwaar”. Daar voldeed zijn school niet aan, vond de godsdienstleraar: ze zaten midden in het conflict over het verwijderen van de beelden, ‘en niemand die erom vroeg ze weer terug te halen’.

Hij is blij dat de beelden weer terug zijn, ook als uitdrukking van de identiteit, die mede in het licht van de discussie over de vrijheid van onderwijs zo belangrijk is. “Het bijzonder onderwijs kan zoveel bieden. Deze scholen hebben goud in handen, maar ze moeten het wel weer ontdekken en er wat voor doen. Want als de identiteit een lege huls wordt, is het gauw gedaan met het katholiek onderwijs.”

Berichten van een godsdienstleraar, Frank van der Knaap, uitgeverij Willem Giezeman, ISBN 9789082565072, € 18,50.

Lees ook:

Verus-voorzitter Berend Kamphuis: Minister Slob wil vooral brave burgers creëren

Het burgerschapsonderwijs moet niet normatief worden ingevuld door Den Haag, vindt Berend Kamphuis (61), de nieuwe voorzitter van de vereniging voor katholiek en christelijk onderwijs Verus. “Ik ben vóór meer aandacht voor burgerschap, maar niet voor disciplinering en dressuur.”

‘Vrijheid van onderwijs is juist heel liberaal’

Heeft vrijheid van onderwijs, een eeuw geleden ingevoerd, nog wel toekomst? Onderwijshistoricus John Exalto hoopt van wel, maar is er niet gerust op. ‘De islam plaatst ons voor een heel nieuw probleem.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden