Boekrecensie filosofie

Glashelder betoog waarom rijkdom een moreel probleem is geworden

Bezoekers van de lifestylebeurs Masters of LXRY in de RAI in 2015. Beeld anp

Ingrid Robeyns
Rijkdom. Hoeveel ongelijkheid is nog verantwoord?
Prometheus; 98 blz., € 12,99 
****

De schrijver

Filosoof en econoom Ingrid Robeyns (1972) is hoogleraar ethiek van instituties aan de Universiteit Utrecht. Ze promoveerde in Cambridge onder leiding van Amartya Sen. Robeyns draagt regelmatig bij aan publieke debatten, en is actief in de protestgroep WoinActie, van wetenschappers die het beleid van Nederlandse universiteiten bekritiseren.

Beeld Trouw

Waar gaat het boek over?

De meeste wereldproblemen worden in verband gebracht met armoede. Rijkdom staat in een veel positiever daglicht. Het maandblad Quote noemt ze zelfs helden, de vele mannen en een enkele vrouw die tot de rijksten van Nederland behoren. Maar zou rijkdom ook een probleem kunnen zijn? Volgens Ingrid Robeyns is dat inderdaad het geval. In haar uiterst actuele pamflet, dat verschijnt in de essayreeks Nieuw Licht,  neemt ze Aristoteles’ visie op rijkdom als uitgangspunt. 

Economie is onderdeel van ethiek

Aristoteles vond dat rijkdom in dienst moet staan van het goede leven. Een zekere mate van rijkdom is nodig voor een goed geolied huishouden, maar als rijkdom een doel op zichzelf wordt, dan ontstaan er hebzuchtige burgers. Zij vormen een gevaar voor de stadsstaat die alleen wél kan varen door deugdzame bewoners.

Vermogensvermeerdering noemde Aristoteles daarom verwerpelijk. Rente is helemaal onverenigbaar met de Aristotelische deugdethiek, want die stimuleert alleen maar rijkdom omwille van de rijkdom.

In deze Aristotelische visie is economie een onderdeel van ethiek. Dat idee is veel huidige economen vreemd. Ze denken in wetten en regels, niet in deugdzaamheid.

Robeyns’ centrale stelling

Ingrid Robeyns is het met Aristoteles eens, maar weet ook dat de samenleving in tweeduizend jaar sterk veranderd is. Denk alleen al aan de omstandigheden waarin Amazon-oprichter Jeff Bezos meer dan 130 miljard dollar kon vergaren en daarmee momenteel de rijkste persoon ter aarde is. Om dit soort excessieve rijkdom aan de kaak te stellen, voegt Robeyns nog vijf andere argumenten aan die van Aristoteles toe. Extreme rijkdom ondermijnt de democratie, is niet verenigbaar met onze ecologische plichten, gaat gepaard met een sub-optimale verdeling van geld, is bijna altijd onverdiend en kan de belangen van de superrijken zelf schaden.

Ingrid Robeyns Beeld Trouw

Redenen om dit boek niet te lezen

Wie behoefte heeft aan een stevige academisch betoog, kan beter de literatuurlijst raadplegen of Robeyns’ academische artikelen lezen. Dit boekje is duidelijk een pamflet. Zonder voetnoten, helaas.

Redenen om dit boek wel te lezen

Robeyns betoog is glashelder en zet je aan het denken. Neem het idee van liberale economen dat rijk worden een kwestie van verdienste is. Volgens klassiek-liberalen is er geen vuiltje aan de lucht: wie eerlijk zijn geld verdient, hoeft zich niet bezwaard te voelen.

Maar wat is eigen verdienste? Denk aan een muzikant die met één liedje een fortuin binnenhaalt. De hele wereld koopt haar nummer via internet. Is het moreel bezwaarlijk dat ze daardoor zoveel rijkdom vergaart? Robeyns wijst erop dat een digitale infrastructuur en innovaties de muzikant in staat hebben gesteld het nummer te maken en te verkopen. Die infrastructuur is  gemaakt en betaald door de samenleving. Bovendien vergeten voorstanders van het begrip ‘eigen verdienste’ hoe groot de invloed van toeval is. De juiste talenten, een goede gezondheid, en de juiste opleiding dragen allemaal bij aan wat puur eigen verdienste lijkt.

Robeyns noemt een paar maatregelen om supervermogens aan te pakken. Net als Rutger Bregman deed in zijn spectaculaire optreden tijdens het World Economic Forum in Davos, pleit Robeyns allereerst voor hogere belastingen: een hoogste tarief inkomstenbelasting van zeventig tot tachtig procent, in plaats van de huidige 53 procent, internationale afspraken over vermogensbelasting voor de enorme winsten van multinationals en een hogere erfbelasting om ongelijkheid in de toekomstige generaties te voorkomen.

Ten tweede oppert ze dat we moeten werken aan een alternatief voor het huidige ‘casinokapitalisme’. Een systeem dat duurzaamheid vooropstelt, mensen als morele gelijken beschouwt en voor iedereen een hogere kwaliteit van leven nastreeft. Het allerbelangrijkste vindt ze een interpretatie van rijkdom als niet alleen een politieke of economische maar vooral als een morele kwestie. Het mooiste zou toch zijn als mensen zelf overtuigd raken van het onrecht en ook van het ongeluk dat enorme vermogensaanwas veroorzaakt.

Lees ook:
‘Onderzoek verdeling welvaart is hard nodig’

Is het wenselijk dat er extreem-rijken zijn? Dat is een van de vragen die filosofe Ingrid Robeyns opwerpt in haar onderzoek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden