BoekrecensieFilosofie

Giorgio Agamben: Wie bepaalt welk leven van waarde is?

Homo sacer. De soevereine macht en het naakte leven
Giorgio Agamben
Vertaling: Ineke van der Burg
Uitgeverij Boom; 248 pagina’s; € 24,90
★★★★★

De auteur

Van de filosoof Giorgio Agamben (Rome, 1942) verscheen vorig jaar ‘Idee van het proza’ (1985) in herdruk. In februari van dit jaar kwam de Italiaanse filosoof in het nieuws toen hij de lockdowns tegen de verspreiding van het coronavirus ‘krankzinnig, irrationeel en absoluut ongegrond’ noemde. De geschiedenis leert dat zo’n ‘uitzonderingstoestand’ vaak regel wordt, waarschuwde de filosoof: het nazi-bewind berustte op een permanente Ausnahmezustand, en ook de na 11 september 2001 opgetuigde surveillancestaat werd nooit teruggeschroefd.

Wie nieuwsgierig is naar de filosofische achtergrond van Agambens scepsis doet er goed aan om ‘Homo sacer’ te lezen, een herdruk van het boek waarmee hij in 1995 wereldwijd doorbrak.

De stelling

In ‘Homo sacer’ verknoopt Agamben het idee van de uitzonderingstoestand met Michel Foucaults denken over ‘biopolitiek’. Bij biopolitiek wordt de zorg voor het biologische leven van burgers topprioriteit voor de staat: door te beschermen, te beïnvloeden en – al dan niet subtiel – te drillen. Dat zie je bijvoorbeeld terug in de regimes van klinieken en gevangenissen.

Maar de zorg voor het biologische leven kan ook leiden tot de vernietiging van levens, tot de politieke soeverein die bepaalt welk leven waardevol is en welk leven niet. Daarom classificeert Agamben ook Auschwitz als een vorm van biopolitiek.

Volgens Agamben is het kamp nog altijd de ‘verborgen matrix van onze samenleving’. Je kunt de basisstructuur van het kamp herkennen in douanes en opvangcentra voor vluchtelingen. 

Om de levens van vluchtelingen te beschermen, heb je bij uitstek mensenrechten nodig. Maar paradoxaal genoeg kunnen vluchtelingen er geen volledig beroep op doen, omdat ze geen burgers van een natiestaat zijn. Zo is de vluchteling gedoemd tot een leven op de drempel van de rechtsorde, zowel binnen als buiten de wet, in een permanente uitzonderingstoestand. Hierdoor valt de vluchteling te vergelijken met de homo sacer, de ‘heilige’ vogelvrijverklaarde uit het oude Romeinse recht.

Opvallende passage

“In de tegenwoordige politiek is de heiligheid een nog altijd aanwezige vluchtlijn, die door steeds grotere en duisterder gebieden loopt, tot ze gaat samenvallen met het biologische leven van de burgers zelf. Als er vandaag de dag geen welbepaalde figuur van de homo sacer meer bestaat, komt dit misschien doordat wij allen virtueel homines sacri zijn.”

Reden om dit boek niet te lezen

Wat je tegen het idee van biopolitiek kunt inbrengen, is dat het zoveel zaken over één kam scheert. Biopolitiek bepaalt welk leven van waarde is en welk leven niet, maar in de Levenseindekliniek heb je daar als individu zelf meer over te zeggen dan in een vernietigingskamp. Hier maakt Agamben zich schuldig aan reductionisme.

Reden om dit boek wel te lezen

In zijn betoog brengt Agamben de domeinen van filosofie, theologie, geschiedenis, recht en literatuur op weergaloze wijze bijeen. Zijn precisie in de etymologische herleiding van woorden en begrippen werkt bijzonder verhelderend, zoals wanneer hij onderzoekt wat er nu precies ‘heilig’ is aan de homo sacer.

Het wordt Agamben vaak kwalijk genomen, dat hij voor zijn denken teruggrijpt op twijfelachtige denkers als Carl Schmitt. Van deze ‘kroonjurist van het Derde Rijk’ stamt bijvoorbeeld het idee van de uitzonderingstoestand, waarin het recht wordt opgeschort.

Agamben werpt tegen dat je weinig zinnigs over totalitarisme en de holocaust kunt zeggen door denkers als Schmitt erbuiten te laten: “(…) met een vijand waarvan de structuur onbekend blijft zal men zich vroeg of laat identificeren, en de theorie van de staat (met name van de uitzonderingstoestand, oftewel de dictatuur van het proletariaat als overgangsfase naar de staatloze maatschappij) is nu juist de klip waarop de revoluties van onze eeuw gestrand zijn.”

Schmitt bood simpele antwoorden op complexe vragen, en alleen door deze vragen in de diepte te beantwoorden kun je begrijpen hoe democratieën uitmonden in de meest duistere vorm van biopolitiek. Pas dan ontstaat er ruimte voor een nieuwe ethiek en een nieuwe politiek.

Lees ook:

Recensie: ‘Idee van het proza’

Giorgio Agamben doet origineel verslag van zijn klim van zijn klim naar de hoogste berg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden