boekrecensie religie

Gezwollen taalgebruik van een religieus atheïst, maar wat staat er nu precies op het spel?

Beeld EPA

Bekentenissen van een afvallige atheïst
Dennis Vanden Auweele
Pelckmans Uitgevers 
240 blz. 
€ 19,99

★☆☆☆☆

De auteur 

Dennis Vanden Auweele is medewerker aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte aan de KU Leuven en universitair docent godsdienstfilosofie aan de faculteit Theologie en Godsdienstwetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen. In 2014 promoveerde hij op het proefschrift ‘Pessimism in Kant and Schopenhauer’.

Het boek

Dennis Vanden Auweele is een religieuze atheïst. In zijn jeugd was hij een afvallige katholiek, maar nadat hij zich een tijdlang engageerde met het atheïsme, voldeden die antwoorden ook niet meer, en werd hij ook voor het atheïsme een afvallige. Hij ziet nu de waarde van beide levensbeschouwingen in, al kan hij zich aan geen van beide helemaal meer geven.

Het boek begint met een lange uiteenzetting over hoe onze westerse samenleving religie radicaal de deur heeft willen wijzen. En hoe de radicaliteit van dat atheïsme welbeschouwd zelf haast religieus van aard is. Vervolgens doet Vanden Auweele een poging om de verschijnselen ‘religie’ en ‘atheïsme’ breder te duiden.

Volgens hem gaan ze beiden terug op een verzetsdaad: zowel de ­authentieke gelovige als de fanatieke atheïst willen zich niet neerleggen bij gemakkelijke verklaringen van hoe de wereld in elkaar steekt, en zijn bereid om de status quo aan te vechten.

Dat alles wordt geïllustreerd met originele voorbeelden, nu eens ontleend aan een filosoof als Nietzsche, dan weer aan een roman van Kundera of een songtekst van Bad Religion. De laatste helft van het boek gaat hij in op thema’s die volgens hem gelovigen en atheïsten met elkaar in gesprek zouden kunnen brengen, zoals het probleem van het kwaad of de morele betekenis van genade en vergeving.

Belangrijkste stelling

Vanden Auweele wil meer punk in het debat over religie. Hij droomt van een soort filosofische punk-scene waarbij een ‘cultus van verzet’ heerst. Waarbij je eigen heilige huisjes aangevallen worden, waar geen taboes zijn, en waar met scherpe kritiek en satire de diepzinnigheid weer ontdekt wordt. Zonder dat je je eerst moet belijden tot de groep van atheïsten of religieuzen.

Zowel religie als atheïsme kunnen immers zorgen voor diepzinnigheid, maar de meerderheid van zowel verstarde gelovigen als verstokte atheïsten zijn de diepzinnigheid ervan allang kwijt. Een echt debat tussen de twee zou helpen, maar ieder zit in zijn eigen bubbel. Hij zegt het zo:

Kenmerkend citaat

“De weigering om elkaar ten gronde te engageren heeft zijn grond in het feit dat beide partijen huiveren voor de radicale consequenties van het standpunt van de ander. De gelovige vreest dat het scepticisme van de atheïst leidt tot een cynische onbewogenheid; de atheïst vreest dat de goedgelovigheid van de gelovige hem tot een slaafse volgeling van dogmatiek maakt. Beide uitersten zijn te vermijden. Voor filosofen komt het er dan op aan een cultus van verzet op te wekken, telkens opnieuw de gevestigde waarden in twijfel te trekken. Ik meen het volgende serieus: een goede filosoof is een punker en een goede punker is een religieuze atheïst.”

Reden om dit boek niet te lezen

Voor Vanden Auweele staat er persoonlijk veel op het spel in dit boek, zegt hij in zijn inleiding. Het is daarom jammer dat het boek verzandt in brave algemeenheden en open deuren. Ja, natuurlijk kan atheïsme net als religie verworden tot dogmatisme. En zeker is religiekritiek nuttig om een godsdienst op te frissen. Maar na 240 pagina’s behoorlijk gezwollen taalgebruik weet je nog steeds niet wat er nu precies op het spel staat. En het is ook niet duidelijk hoe zo’n cultuur van verzet er precies uit zou moeten zien.

Reden om dit boek wel te lezen

Toch hield ik na lezing het gevoel over dat Vanden Auweele meer te zeggen heeft dan hij in dit boek laat zien. De originele voorbeelden uit de filosofiegeschiedenis, literatuur en muziek waarmee hij op de proppen komt, laten merken dat hij een eigenzinnige weg wil bewandelen. Zijn afkeer van gemakkelijke antwoorden werkt aanstekelijk, evenals zijn behoefte de boel eens flink te laten opschudden. Al met al wekt dit alles vooral nieuwsgierigheid naar zijn volgende boek.

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden