null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Gerben Bakker vermoedt geen complot achter de coronamaatregelen, maar ziet het menselijk tekort

Gerben Bakker
Dansen met de hydra. Gevaren van onze veiligheidsbegeerte
Boom; 240 blz.; € 24,90
★★★★

Maurice van Turnhout

De schrijver

Gerben Bakker (1982) doceert wijsbegeerte aan de Haagse Hogeschool en onderzoekt ethiek en veiligheid. In 2019 werd hij voor Over politieke correctheid (samen met Gert Jan Geling) genomineerd voor de Socrateswisselbeker.

Stelling van dit boek

‘Veiligheid voor alles’, dat is de mantra waar we vanzelfsprekend naar leven. Veel te vanzelfsprekend, meent Gerben Bakker.

Veiligheid is niet alleen uitgegroeid tot een miljardenbusiness, getuige de wildgroei aan camerasurveillance en voorspellende datasystemen, het is ook een valse belofte waar politici graag op terugvallen. In zo’n veiligheidsregime verwordt de burger tot een passieve homo securus, die verwacht dat de staat hem tegen alle mogelijke denkbare gevaren beschermt. ‘Negatieve veiligheid’, noemt Bakker dat.

Dit smalle veiligheidsdenken liet zich de afgelopen jaren gelden tijdens de coronapandemie. De Tweede Kamer mocht alleen een beetje sputteren over de vrijheidsbeperkende maatregelen wanneer ze al waren ingevoerd. Maar volgens Bakker behelst politieke vrijheid méér dan alleen het wel of niet instemmen met de ‘voorgekookte controle-oplossing van veilig leven’.

Alternatieve perspectieven op de pandemie waren verdacht (‘wappies’). Toch is zonder verscheidenheid aan perspectieven geen politiek mogelijk, want politiek is een strijd om betekenis. Het is hoognodig dat burgers weer zien dat zij zelf over veiligheidskwesties gaan, zij moeten de hamvraag beantwoorden: ‘Hoe willen wij samenleven in deze wereld die intrinsiek gevaren in zich draagt?’

Geïnspireerd door filosoof Hannah Arendt stelt Bakker een denkomslag voor naar ‘positieve veiligheid’: je bent niet vrij zodra je veilig bent, maar je kan je juist door vrijheid veilig voelen – de vrijheid om samen met anderen politiek te handelen, welteverstaan.

Een van de belangrijkste voorwaarden van positieve veiligheid is volgens Bakker de onafhankelijke meningsvorming, wat niet meevalt met een vloedgolf aan nepnieuws en bullshit die de publieke sfeer overspoelt.

Maar, merkt hij op: ‘Het is niet de publieke sfeer die bang is dat zij misleid wordt, het is de staat die bang is dat burgers verkeerde feiten consumeren waardoor zij (onder andere) hun geloof kunnen verliezen in de raison d’état.’

Reden om dit boek niet te lezen

Dat laatste is een vertekening. Ook binnen de publieke sfeer klinkt wel degelijk bezorgdheid over desinformatie en angst voor misleiding. Uit Bakkers stelling volgt dan dat die bezorgde burgers zich enkel zouden bedienen van de argumenten van de staat, en dat is wel erg kort door de bocht.

Reden om dit boek wel te lezen

Voor alle duidelijkheid: Bakker vermoedt geen kwaadaardig neoliberaal complot achter de coronamaatregelen en andere ‘veiligheidsregimes’. Een filosoof ziet geen complotten, merkt hij puntig op, die ziet het ‘menselijk tekort’. Het overschot aan risicomanagement in onze samenleving wordt volgens Bakker niet veroorzaakt door een duistere elite die achter de schermen aan de touwtjes trekt, maar door een ‘ingewikkelde interactie (…) tussen persoonlijke angsten, verwachtingen en de mobilisatie van bedrijven en instituties’.

In navolging van Hannah Arendt waagt Bakker zich niet op het terrein van de politicologie, maar blijft hij zuiver filosoferen over politieke betekenisgeving. Met filosofie los je weliswaar geen problemen op, je leert die problemen er wel beter door te begrijpen.

Bakkers wijsgerige spelplezier blijkt onder andere uit een passage waarin hij de verlichtingsdenkers Immanuel Kant en Jeremy Bentham tegenover elkaar plaatst. Tijdens de coronapandemie werd Kant in talloze essays ingezet als een denker die vrijheidsbeperkende maatregelen vanuit een solidariteitsprincipe zou hebben verdedigd, terwijl Bentham op de proppen zou zijn gekomen met utilistische argumenten om ‘de samenleving open te gooien’. Bakker draait hun geijkte rolverdeling om: zou Bentham niet eerder voor het snelle comfort van de volgzaamheid hebben gekozen?

De coronamaatregelen vormen de voornaamste, maar niet de enige casus in Dansen met de hydra. Met zijn boek spoort Bakker aan tot een minder technocratische en meer waardengeoriënteerde dialoog over veiligheid. Welke waarden in zo’n dialoog boven komen drijven, dat is nooit een uitgemaakte zaak.

null Beeld

Lees ook:

In het gepolariseerde coronadebat leidde een bijdrage van een klinisch fysicus tot fel weerwerk

Hij bekritiseerde de coronapas die tot ‘schijnveiligheid’ zou leiden.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden