George Steiner in 2006.

In memoriamGeorge Steiner 1929 - 2020

George Steiner (1929-2020): dwarse en erudiete alleskunner

George Steiner in 2006. Beeld AFP

Filosoof en literatuurcriticus George Steiner, die maandag op 90-jarige leeftijd is overleden, trok dwarsverbanden door de Europese cultuurgeschiedenis.

Hij paste nooit in een hokje, de erudiete denker George Steiner, die afgelopen maandag is overleden. Vaak wordt hij aangeschreven als ‘essayist’, ‘filosoof’ of ‘literatuurcriticus’. Ook mooi: ‘polymath’, alleskunner. Hij schreef essays, poëzie, romans en boeken over uiteenlopende onderwerpen als Russische schrijvers, Homerus, Heidegger en schaak. De belangrijkste thema’s waar hij zich echter mee bezighield waren de relatie tussen literatuur en maatschappij en de Holocaust.

Hij wordt bovenal geprezen om zijn grote eruditie. In zijn boeken haalt hij soepeltjes uiteenlopende schrijvers en denkers aan en verbindt die op creatieve wijze met politiek en actuele thema’s. Hij kwam met frisse, nieuwe ideeën tot laat in zijn leven, zoals in The Poetry of Thought’ dat verscheen in 2011, toen Steiner al in de tachtig was.

Steiner was een invloedrijke literatuurcriticus, hij schreef in die hoedanigheid onder andere voor The New Yorker en The Guardian. Zijn boeken wisten een breed publiek te interesseren voor literatuur, de recente geschiedenis, taal en de erfenis van de Holocaust. Gedurende zijn leven legde hij de rol van literatuurcriticus steeds verder van zich af en ontpopte hij zich tot denker over literatuur, daarbij vooral agerend tegen postmodernisme en nihilisme.

In Nederland vergaarde Steiner enige bekendheid door zijn verschijning in het VPRO-programma ‘Nauwgezet en wanhopig’ uit 1989, over de menselijke geschiedenis van de twintigste eeuw.

Een Parijzenaar in de VS en Europa

George Steiner werd in 1929 in Parijs geboren als zoon van Weense ouders. In 1940 vluchtte hij met zijn ouders voor het nationaalsocialisme naar New York. Daardoor groeide hij drietalig op met Duits, Frans en Engels. In de VS bezocht Steiner het Franse lyceum, waar hij les kreeg van de eveneens gevluchte cultureel antropoloog Claude Lévi-Strauss en filosoof Simone de Beauvoir.

Vervolgens studeerde hij taal- en letterkunde aan Harvard en de Universiteit van Chicago waarna hij aan een promotie begon in Oxford. Omdat zijn proefschrift aanvankelijk onvoldoende werd bevonden, werkte hij voor het Britse tijdschrift The Economist. Door tussenkomst van Robert Oppenheimer werd Steiner, 27 jaar jong, aangesteld als onderzoeker bij het prestigieuze Princeton Institute for Advanced Study.

Na twee jaar Princeton stak hij de Atlantische oceaan weer over en doceerde hij aan de universiteit van Cambridge. Aan de universiteit van Genève was hij professor in de Engelse taal en vergelijkende literatuur tot aan zijn pensioen, waarna hij terugkeerde naar Cambridge als fellow van Churchill College.

Taal en de holocaust

De achtergrond van zijn ouders en hun vlucht voor het naziregime moet Steiner veel hebben beziggehouden. Hoe het nationaalsocialisme aan de macht had kunnen komen zou een levenslang vraagstuk voor Steiner worden. Wat betekent onze Westerse cultuur nog, in het licht van de afschuwelijke misdaden die de nazi’s begingen? Hoe kan een land zowel Goethe en Händel voortbrengen en vervolgens ook Hitler en Goering? “Mijn hele leven gaat over de dood, herinnering en de Holocaust”, schreef hij.

Hoewel zijn ouders joods waren en hij zich verdiepte in de geschiedenis van het jodendom heeft Steiner zich nooit joods genoemd. Hij zag geen heil in een Joodse staat en vond de diaspora een drijvende kracht van joodse creativiteit.

George Steiner in 2003. Beeld Boris Roessler/dpa

Elke taal is een wereld 

Een ander terugkerend thema in Steiners leven is taal. Als polyglot hekelde hij het monopolie van de Engelse taal in de academische wereld. In ‘After Babeluit 1975, een werk over vertaling, zag hij de kansen die de verscheidenheid aan talen bood. “Elke taal is een wereld”, zei hij. “Zonder vertalingen zouden we aan de grenzen van de stilte wonen.”

Taal staat niet los van het nationaalsocialisme. Want de taal kon volgens Steiner gebruikt worden voor “liefhebben, opbouwen, vergeven maar ook om te martelen, te haten en te vernietigen.” De Duitse taal was medeplichtig aan de Holocaust, zei Steiner in het essay ‘The Hollow Miracle’ uit 1959. Als taal zulke gruwelen kon voortbrengen was het misschien beter erover te zwijgen, zei hij.

Tegelijk vond hij dat kunst serieuze en moeilijke vragen kon stellen op een manier dat wetenschap dat niet kan. Vandaar dat Steiner, ruim tien jaar later een roman schreef, en geen essay, over de morele kracht van taal: ‘The Portage to San Cristobal of A.H.’ (In het Nederlands verschenen als ‘Het transport van Adolf H. naar San Cristobal’), waarin nazi-jagers op zoek gaan naar Hitler, die in het verhaal nog in leven is. Taal kan mensen overreden zich in te laten met de vreselijkste ideologieën: “Als er een goddelijk woord is dat schept en vergeeft, kan er dan ook een woord zijn van vernietiging die mensen ontmenselijkt? En kende Hitler dat woord?”

Dwarsverbanden

Soms wordt zijn stijl omschreven als ‘pretentieus’ en voor lezers die niet bekend zijn met de auteurs die hij aanhaalt zullen zijn boeken wellicht minder goed te volgen zijn. Recensent Lee Siegel schreef in The New York Times Book Review: “(Steiners) grote kwaliteit is dat hij in een enkele alinea een lijn kan trekken van Pythagoras via Aristoteles en Dante naar Nietzsche en Tolstoj. Zijn ergerlijke mankement is dat hij in een enkele alinea een lijn kan trekken van Pythagoras via Aristoteles en Dante naar Nietzsche en Tolstoj.”

In academische kringen werd hem ook wel verweten dat hij belangrijke auteurs had overgeslagen en dat hij al te snel van auteur naar auteur springt. Zelf vond Steiner de kritiek uit academische hoek niet zo’n probleem. Polemiek gaat boven nauwkeurigheid, vond hij. “Er stonden inderdaad fouten en onnauwkeurigheden in, omdat een boek dat het waard is mee te leven het product is van een stem, een daad van passie”, zei hij in een interview met The Paris Review of Books.

In 1997 verscheen het autobiografische ‘Errata: An Examined Life’. Daarin laat Steiner voorzichtig doorschemeren dat hij door zijn brede interesse zijn kracht heeft ‘versplinterd, en daarmee verspild’. Tegelijk is die versplinterde kennis ontegenzeggelijk ook zijn kracht geweest, waarmee hij talloze lezers heeft geïnspireerd. 

Voor zijn werk ontving hij onder meer de Légion d’Honneur in Frankrijk, de Truman Capote Lifetime Award voor de literatuur en hij werd verkozen tot erelid aan Balliol College in Oxford.

Steiner laat, naast zijn vrouw, de historicus Zara Steiner, een zoon en een dochter achter.

Lees ook: 

Europa wordt gevormd door koffiehuizen, door cafés

‘Idee Europa’ moet over meer gaan dan landbouwsubsidies, vindt cultuurfilosoof George Steiner. Ze dient in de werkelijkheid te huizen, van koffiehuizen en cafés, van afstanden, plaatsnamen en monumenten. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden