ColumnEva Meijer

Geef de rat de eer die hem toekomt

Ik ben er een beetje laat mee, maar gelukkig Chinees Nieuwjaar, lieve lezers. Het is het jaar van de rat, het eerste dier in de twaalfjarencyclus van de Chinese dierenriem. De rat is het eerste dier, omdat hij de grote dierenwedstrijd won die de Jadekeizer geor­ganiseerd had. Hij reed mee op de rug van de os en sprong daar net voor de finish af, waardoor hij die os net voor was – het is dus een slim en gewiekst dier. 

Maar er is nog een reden. Volgens de Chinese mythologie was het universum vóór onze wereld ontstond donker en ovaal. De rat knaagde er een gaatje in waardoor de lucht naar binnen kon en hemel en aarde los van elkaar kwamen. Hij liet de wereld beginnen.

Tegenwoordig hebben ratten een minder goede ­reputatie. Ze worden gezien als ongedierte en gebruikt als proefdier – dat laatste omdat ze zo op mensen lijken. Mede door dat onderzoek weten we dat ze empathisch zijn, schoon, lief voor hun vrienden en familie, en dat ze vreemden helpen. Ratten lachen zelfs als ze worden gekieteld.

Dieren (en mensen) die afval eten worden zelf vaak als afval gezien

Volgens de Zweedse denker Tora Holmberg is er nog een reden om ratten beter te behandelen. In een artikel over dieren als vuilnisopruimers in de Zweedse stad ­Gävle laat ze zien dat ratten, net als wormen, een onmisbare rol vervullen in stedelijke ecosystemen, omdat ze riolen en andere plekken schoonhouden. Zo eten ze afval en frituurvet op, waardoor de boel niet verstopt. Helaas worden dieren (en mensen) die afval eten zelf vaak als afval gezien – denk ook aan de stigmatisering van stadsduiven. Terwijl we hen eigenlijk zouden moeten belonen voor hun werk.

Groepen mensen die als minderwaardig worden gezien, worden vaak met dieren vergeleken. In het boek ‘Aphro-Ism’ pluizen de denkers Aph en Syl Ko dit soort vergelijkingen uit. Zij laten zien dat niet alleen de mensen daardoor worden benadeeld: de ratten, varkens, apen en andere dieren die in dit soort vergelijkingen ­worden gebruikt ook. Er wordt een negatief beeld van ze gecreëerd, dat niet noodzakelijk berust op de wer­kelijkheid. Bij ratten is hoe ze genoemd worden: ongedierte, plaagdieren – en hoe ze afgebeeld worden: gluiperig, soms zelfs met rode ogen , onlosmakelijk verbonden met hoe samenlevingen ze behandelen. (Op internet zijn de eerste cartoons waarin Chinezen met ratten worden vergeleken in verband met het wuhanvirus overigens al verschenen.)

Machtsverhoudingen zijn niet altijd direct zichtbaar

Met betrekking tot gedachteloze discriminatie wordt tegenwoordig gesproken over ‘unlearning’, oftewel ­ontleren. Om met een heldere blik naar de maatschappelijke realiteit te kijken, moeten we onze ingesleten gedragspatronen en vooroordelen ontleren. Machtsverhoudingen zijn niet altijd direct zichtbaar: als je opgroeit in een samenleving waarin mannen boven vrouwen staan, of mensen boven dieren, denk je waarschijnlijk dat het zo hoort. Of je denkt er niet eens over na.

Misschien kan het jaar van de rat, dat staat voor nieuwsgierigheid, slimheid en het nieuwe begin, ons helpen ratten anders te zien. Vergeet niet dat als die ­eerste rat geen gaatje in het universum geknaagd had, de hemel nog steeds op de aarde geplakt zou zitten. Dan waren we hier met zijn allen helemaal niet geweest.

Eva Meijer (1980) is filosoof, schrijver en singer-songwriter. Ze promoveerde op de politieke stem van het dier en in 2011 debuteerde ze met de roman ‘Het schuwste dier’. Voor Trouw schrijft ze tweewekelijks een column. Lees ze hier terug.

Lees ook:

De zwarte rat heeft u aan de Romeinen te danken

De rat is wat wordt genoemd een cultuurvolger: een dier- of plantensoort die in het kielzog van Homo sapiens over de aardbol reist, beschreef Jelle Reumer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden