De dood van Mahsa Amini (22) was de aanleiding voor de nu al maanden aanhoudende protesten in Iran. Beeld AFP
De dood van Mahsa Amini (22) was de aanleiding voor de nu al maanden aanhoudende protesten in Iran.Beeld AFP

Déjá vuPaul van der Steen

Fundamentalistische moslims werden met de moraalpolitie gepaaid

Paul van der Steen

Moslimgeleerden klaagden in de zeventiende eeuw over de oprukkende decadentie en goddeloosheid in het Ottomaanse Rijk. Ze vonden een gewillig oor bij sultan Murad IV (1612-1640). Hij verbood het tabaksgebruik en sloot koffiehuizen en wijnhandels. De monarch nam het zo serieus dat hij met enige regelmaat ’s avonds in burger de straat op ging om de naleving te controleren. Wie op heterdaad betrapt werd, liep de kans om door de als ijzersterk bekendstaande sultan te worden doodgeslagen. Voor zichzelf was Murad wat minder streng in de leer. Hij stierf op zijn 27ste aan leversclerose, gevolg van overmatig alcoholgebruik.

Ongeveer een op de tien landen in de wereld kent nu nog religieuze politie. Het zijn voornamelijk islamitische landen net boven of rond de evenaar. In Iran liet procureur-generaal Montazeri deze week weten dat er plannen bestaan voor de opheffing van de moraalpolitie in dit land. Nog steeds is onduidelijk wat de waarde van deze woorden is. Indonesië zette ondertussen een stap in tegengestelde richting. Daar nam het parlement een wet aan waarmee onder meer overspel, seks buiten het huwelijk en anticonceptie illegaal worden. Zelfs buitenlandse bezoekers en expats riskeren onder de nieuwe regelgeving behoorlijke celstraffen.

In Koranteksten is het zoeken naar rechtvaardiging voor een moraalpolitie. Gelovigen die een loopje nemen met de islam zullen na hun dood worden gestraft door Allah. In een rol voor wereldlijke autoriteit is niet voorzien. Alleen voor overspel en valse beschuldigingen van overspel stelt de Koran lijfstraffen in het vooruitzicht, net als voor moord, roof en andere zware misdaden.

Politieachtige toezichthouders

Maar binnen de diverse richtingen van de islam ontstonden al vrij snel strenge interpretaties die vonden dat mensen ook aan de moraal gehouden moesten worden. In het Moorse rijk dat zich in de Middeleeuwen uitstrekte tot in het huidige Spanje hielden politieachtige toezichthouders aanvankelijk enkel in het oog of de handel op markten eerlijk verliep. Maar in de loop van de tijd begonnen ze ook te controleren op de naleving van religieuze regels.

Machthebbers werden bij het instellen of gedogen van moraalpolitie niet alleen gedreven door geloofsovertuiging. Soms was het ook een manier om fundamentalistische moslims aan hun kant te krijgen.

Dat laatste lijkt op zijn minst te hebben meegespeeld, toen de familie Saud in 1932 losse gebieden verenigde in het koninkrijk Saudi-Arabië. Bij die gelegenheid kwam er een moraalpolitie, de Commissie voor het Bevorderen van de Deugd en het Voorkomen van het Kwaad. In het land zelf werden ze meestal de Mutawa genoemd.

Achtervolgen of arresteren

Hun macht was lang tamelijk onomstreden, totdat dit begin deze eeuw begon te schuiven. Dat had mede te maken met de dood van vijftien meisjes in Mekka in maart 2002. Ze wilden hun brandende school ontvluchten, maar werden door de mutawa teruggeslagen, omdat ze niet de verplichte kleding aan hadden. Sinds 2016 mag de Saudische moraalpolitie niet meer zelf achtervolgen of arresteren. Als ze overtredingen signaleren, dienen ze hun waarneming door te geven aan ‘normale’ agenten.

In Iran verbood het sjah-regime hoofddoeken en sluiers begin 1936. Na de Islamitische Revolutie van 1979 werden ze juist verplicht, eerst voor vrouwen in overheidsfuncties en een paar jaar later voor alle vrouwen.

In diezelfde tijd werd de Gasht-e-Ershad, de moraalpolitie, opgericht. Patrouilles van mannen en vrouwen gingen toezien op het nazien van de religieuze regels. Afhankelijk van hun eigen strengheid plus ontsporingen en de tijdgeest van het moment konden overtreders bestraft worden met vermanende toespraken, morele bijscholing, tijdelijke opsluiting, marteling en de dood. Dat op die manier een einde kwam aan het leven van Mahsa Amini (22), vormde aanleiding voor de nu al maanden aanhoudende protesten in Iran.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden