Fundamentalisme en de hapklare brok

Het was een docent theologie die het zei: "Zie het als een ideaal om de zwaarste theologische stellingen je buurvrouw uit te kunnen leggen, hoe gewichtig en wezenlijk ze in jouw activiteit ook zijn". Zoveel jaren verder zet me dit aan het denken.

Wat de schrift, de godgeleerdheid, de traditie zeggen heeft betrekking op ieder menselijk leven en iedere ziel. Dus, ja, ik moet proberen de bruggenbouwer te zijn. Tussen de leefwereld van het 'kerkvolk' van nu aan de ene kant, en de theologie en geloofswereld waar ik uit kom als voorganger.

Het viel me van de week op hoe parallel dit eigenlijk loopt met de problematiek in de politiek. De samenleving is misschien nog wel nooit zo ingewikkeld geweest, en toch wil elke stemgerechtigde gemotiveerd en gefundeerd stemmen. Het is nog nooit zo moeilijk geweest, nog nooit waren de kloven zo wijd, terwijl de opleiding van de stemmers is verbeterd.

De man met de oneliner heeft een waar die er grif in gaat. Wat hij in wezen zegt is: "Hoe complex het ook is, wat je je buurvrouw niet kunt uitleggen, is niet belangrijk". Het probleem van het moeten gaan nadenken, is dan opgelost.

Zeer mooi werd het verwoord door een figuur uit een strip, die het volk achter zich kreeg en invloed kreeg met de leuze: “Wat U niet begrijpt, is niet belangrijk”. Het figuurtje uit een Bommelstrip, die demagoog was, Barribal heette en op mij overkwam als een gehakenkruiste snordrager uit vervlogen tijden. Toonder moet haast wel aan hem gedacht hebben, wanneer hij hem dat zinnetje laat uitroepen: “Wat U niet begrijpt, is niet belangrijk".

Het credo, de mantra en de verwoorde beeldenstorm van de demagoog en de fundamentalist. En dat in een zin. Alleen Toonder kon dat zo treffen.

Fundamentalisme heeft dat bizarre credo een religieuze dimensie gegeven. Het is een beeldenstorm. Een boekverbranding. Het schakelt alle, ook zinvolle en wezenlijke(!), onderscheiden tussen hoofd en bijzaken uit, versimpelt en verabsoluteert net zolang tot alle ingewikkelde en elitaire(?) rangorden van waarden, richtlijnen en waarheden kunnen worden bediend als de ja of nee knop aan de computer, de aan of uitknop van de TV. Tot alle geestelijke bagage overboord is gegooid, en de veiligheid van de heilige domheid niet meer in gevaar is.

Het meest gevaarlijke daarbij is dat het de ijver bij die bedenkelijke arbeid verkoopt als religieuze bezieling. En: dat zaken als menselijkheid in de overboord gegane bagage zaten! De kou slaat je tegemoet als fundamentalisme spreekt.

De vraag of ik Jezus in mijn hart heb, versmalt dan in de mond van de fundamentalist in een dodelijk moment van een wereldwijd en hemelhoog mysterie tot een chirurgijn-achtige simpliciteit, tot de gruwelijke radicaliteit en het bedrog van de keisnijder op een schilderij van Hieronymus Bosch.

De traditie en rijkdom van het geloof is dan achter de horizon verdwenen van de gecultiveerde bewustzijnsvernauwing die de religie dan is geworden.

Toen we althans van die rijkdom proefden was er een tijd dat de geloofsgemeenschap bestaat bij de gratie van de bedienaar die wil staan in de spanning tussen de bezoeker van de kerken enerzijds , en de vaak mystieke en rijke waardevolle werkelijkheid van de kerkelijke traditie waarin hij staat anderszijds.

De bedienaar die het nooit wil opgeven zijn buurvrouw –weet U nog?-alles te geven wat te geven is .

De voorganger die beseft dat dat nooit geheel lukt, maar dat elke keer dat je aan de hand van die traditie probeert te verhelderen, er een geloofsgemeenschap is die toch verder is gekomen. En ook die buurvrouw .

Al is het maar doordat zij in het geloof verschil heeft aangebracht tussen twee domeinen

Het ene domein: de zaken waarover je zinvol kunt leren spreken en zwijgen

Het andere ; dingen waarover je alleen zinvol kunt leren zwijgen

De voorganger is levenslang bezig de grens tussen die twee te leren kennen , voor de gemeenschap die daarvoor op hem rekent ( Hij moet daarvoor veel meer mee laten werken in zijn geest dan hij zijn buurvrouw kan vertellen) . En hij wordt trouwens onuitstaanbaar als hij denkt die grens definitief te hebben gevonden.

Wie dat te weinig is is voor de religieuze wereld te ambitieus

Voor het leven zelf eigenlijk ook

Maar voor het fundamentalisme is hij geknipt

De ledige waardeloosheid aan de macht

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden