RECENSIE FILOSOFIE

Friedrich Nietzsche gruwde van nationalisme

Ik ben dynamiet - Het leven van Nietzsche
Sue Prideaux
Vertaald door Peter Claessens. Uitgeverij De Arbeiderspers; 455 blz. € 41,99
★★★★☆

De schrijfster

Sue Prideaux (1946) is een Britse romanschrijfster en biografe. Haar grootmoeder was bevriend met Edward Munch, over wie ze de biografie ‘Behind the Scream’ schreef. Voor haar biografie van August Strindberg werd ze bekroond met de Duff Cooper Prize.

De opzet

‘Leef gevaarlijk’, ‘Word wie je bent’, ‘Wat me niet ombrengt maakt me sterker’: het zijn maar een paar van de aforismen die Friedrich Nietzsche (1844-1900) over ons uitstrooide. Vele zijn in onze cultuur verankerd geraakt, wat wel iets zegt over zijn invloed. Sue Prideaux onderzoekt welke lastige filosofische zoektocht Nietzsche heeft ondernomen. Ze toont ons de gedisciplineerde scholier in Schulpforta, waar hij uitmuntte in Latijn, Grieks en Hebreeuws, waarna hij in Bonn klassieke filologie studeerde om al jong benoemd te worden tot hoogleraar aan de universiteit van Bazel. 

De grote inzichten

Maar zijn hart lag bij de filosofie. In zijn eerste boek, ‘De geboorte van de tragedie’, verdedigt Nietzsche het ‘dionysische’ (irrationele, vreeswekkende), van de Griekse tragedie tegenover het al te rationele van de negentiende-eeuwse beschaving. Voor zijn tijdgenoten was de afwijzing van de hen zo dierbare rede een slag in het gezicht. Iets vergelijkbaars gebeurde met veel van zijn boeken als ‘Menselijk al te menselijk’ (1878), ‘Morgenrood’ (1880), ‘Zo sprak Zarathoestra’ (1883) en ‘Voorbij goed en kwaad’ (1885). Centraal in zijn ­oeuvre staat de vraag waar de mens, die God verloren is, nog zin kan vinden. Dat kan enkel in de ‘beaming’ van het eigen leven, al zegt de filosoof er niet bij hoe dat precies werkt. Uiterst modern was Nietzsche’s stelling dat er geen absolute waarheden bestaan, enkel perspectieven van waaruit we naar de wereld kijken.

De kleine verhalen

Maar een biografie gaat ook over het leven zelf. Natuurlijk, Nietzsche’s levensverhaal is genoegzaam bekend. Voor academici voegt Prideaux dan ook niet zoveel toe. Wel verfrissend en nieuw zijn haar lange citaten uit onbekende brieven, waarmee ze Niertzsche tot leven wekt als mens.

Centraal staat de vriendschap met Richard en Cosima Wagner, bij wie de filosoof kind aan huis was. We zien het drietal tijdens hun gelukkige dagen in Tribschen, het huis van Wagner, waar ze samen dromen over een ‘nieuwe Duitse cultuur’. Toch zou dat begrip bij de Wagners een heel andere invulling krijgen dan bij Nietzsche. Prideaux betoogt dat Nietzsche een echte Europeaan en kosmopoliet was, die gruwde van nationalisme, terwijl de Wagners steeds meer nationalistische (en antisemitische) trekken kregen. Ze groeiden uit elkaar. 

Een andere belangrijke vriendschap was die tussen Nietzsche, Paul Rée en de Russische psychoanalytica Lou Salomon, die een paar jaar een begeesterd intellectueel trio vormden. Als ook die vriendschap eindigt, zien we Nietzsche door heel Europa trekken, van Nice naar Venetië, Napels, Sils-Maria en terug. In een soort heroïsche eenzaamheid schrijft hij zijn grootste werken.

Anticlimax

Het is bekend dat het slecht afloopt met de filosoof. Hij krijgt wanen en gaat zijn brieven ondertekenen met ‘Caesar’ of ‘De gekruisigde’. Het verdere verloop is zonder meer naargeestig. Nietzsche’s zus Elisabeth – een notoire nationaliste en jodenhaatster – zal zijn hele nalatenschap bezoedelen door uit zijn notities nieuwe boeken te publiceren, ‘opgesmukt’ met haar eigen ‘inzichten’. Dat Nietzsche’s boeken tegen die tijd monsteroplagen bereikten, heeft de filosoof, die vergeefs wachtte op erkenning, nooit mogen meemaken.

Redenen om dit boek te lezen

Prideaux zet ‘de hele mens’ Nietzsche neer, van de 24-jarige die grappige brieven schrijft en de aangename huisvriend van de Wagners tot de getormenteerde denker in zijn laatste productieve jaren. Haar gedetailleerde rechtzettingen van Nietzsches vermeende sympathieën met foute doctrines klinken verfrissend.

Redenen om dit boek niet te lezen

Prideaux laat zich niet zelden in de valkuil van de stilistische overdrijving lokken, met zinnen als: ‘De vergankelijkheid rammelde aan de muren van de burcht’. Of: ‘Hij doolde over de stenen bergpaden zo hoog als hij maar durfde gaan, maar op zijn klim moest hij altijd halt houden vlak voor de grootste hoogten, waar het felle licht van de eeuwige sneeuw door zijn ogen sneed als getrokken zwaarden.’

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden