InterviewStine Jensen

Filosoof Stine Jensen schreef een ode aan de loser. ‘De mens zal eeuwig falen’

Stine Jensen: ‘Moet je alle hindernissen in het leven per se nemen? Of kan je er ook omheen lopen?’ Beeld Mark Kohn
Stine Jensen: ‘Moet je alle hindernissen in het leven per se nemen? Of kan je er ook omheen lopen?’Beeld Mark Kohn

Zakken voor een diploma, slechte recensies, een scheiding. Zomaar een greep mislukkingen uit het leven van filosoof Stine Jensen. Maar die fiasco’s zijn ‘levenslessen van jewelste’ en vormen de basis voor haar nieuwe boek.

Haar allereerste faalmoment herinnert Stine Jensen (49) zich nog goed. Ze was tien jaar en zakte voor haar koningsdiploma schaken. Als enige van de groep. “Ik herinner me de schaamte ten opzichte van anderen. Hoe moet ik dit thuis vertellen? Het was iets dat me overkwam, zoals altijd het geval is met falen: dat doe je niet bewust. Het overkomt je.”

Faalangst ontwikkelde de schrijver niet. Faalmoed wel. Dat werd dan ook de titel van haar boek dat onlangs verscheen. Het is een ode aan de kwetsbare mens in de prestatiemaatschappij. Jensen zet 200 bladzijden lang de loser in het zonnetje. Die losers, dat zijn wij. “De mens zal altijd falen. Eeuwig tekortschieten. Het vergt moed om die mislukkingen te overdenken”, concludeert Jensen. “Zo kwam ik op het woord faalmoed.” Jensen bedacht het tijdens het maken van haar faal-cv, dat ze na-aapte van de Amerikaans psycholoog Johannes Haushofer. Op dit cv zette Jensen alle nederlagen uit haar carrière op een rijtje.

Blijdschap over de genialiteit van haar zelfbedachte woord was echter van korte duur. “En passant stuitte ik op de hashtag faalmoed op Instagram. Bleek het al bedacht te zijn.” Troost vond Jensen bij Haushofer: het idee van zijn cv der mislukkingen schijnt ook niet van hem te komen. “Maar wanneer bedenk je iets daadwerkelijk zelf? Als je er zelf opkomt of als het nog nooit eerder is bedacht?”, vraagt de filosofe zich hardop af.

Als de mens eeuwig faalt, waarom gaat dit dan gepaard met schaamte?

“Echt falen doet pijn. Anders is het geen falen. Door ons falen krijgen we diep contact met onszelf. Je komt in contact met gevoelens die niet prettig zijn, een donkere kant van jezelf. Daar ligt een hoop schaamte verborgen. Schaamte dat het niet lukte om te voldoen aan de norm.”

Aan welke norm?

“Je faalt altijd ten opzichte van een norm. De ogen van een ander die met jou meekijken. De maatschappij die bepaalde verwachtingen heeft. Maar ook de norm die je jezelf oplegt kan ontzettende pijn veroorzaken. Een simpel voorbeeld: 10.000 stappen willen lopen, maar het niet halen. Voor buitenstaanders is dat misschien onzinnig falen, maar voor jezelf gaat de schaamte van mislukking veel dieper.”

Jensen denkt dat de angst om te falen de laatste jaren is toegenomen. De oorzaak hiervoor legt ze, niet geheel onverwachts, bij social media. “We vieren constant online onze successen. Het resultaat is dat er veel meer vergelijkingsmateriaal is. Waar leggen anderen de lat? Voldoe ik daar nog wel aan? Bovendien komt jouw falen ook sneller aan het voetlicht door dit vergrootglas.”

Ook op basisscholen hebben kinderen te maken met toegenomen prestatiedruk, ziet Jensen. “Mijn dochter Vicky van elf heeft net een legbatterij aan toetsen achter de rug, terwijl ik er vanaf kwam met één cito-toets. Het meten van al die successen zorgt ervoor dat faalangst toeneemt.” Dat moet anders, vindt ze. “Zeg een kind niet: ‘Hier heb je een vier of een negen’, maar geef de tekening terug en zeg: ‘Probeer het nog eens, maar dan op deze manier’.” Een werkwijze die veel creatieve beroepen al eigen is. “Een journalist, kunstenaar of schrijver weet dat het resultaat niet in één keer goed is. Een tweede poging voelt voor hen niet als falen, maar is onderdeel van het vak”, zegt Jensen.

Gaan verschillende groepen mensen op verschillende manieren om met falen?

“In religieuze gemeenschappen heerst een sterke ethische norm. Wat wel en niet mag is door heilige boeken ingegeven en door de gemeenschap geïnterpreteerd. Daar komt de ontmoeting met je schaduwkant nog harder aan. Uit de kast komen, bijvoorbeeld, is binnen sommige religieuze gemeenschappen erg ingewikkeld. De mensen die het betreft kunnen dat ervaren als falen naar zichzelf én naar de gemeenschap. Ontzettend pittig is dat: dubbel falen betekent dubbel pijn.”

Is dat gevoel dan minder in een seculiere gemeenschap?

“Nee, de seculiere mens heeft een ander probleem. Die legt de maakbaarheid bij zichzelf in plaats van bij een god. Een zwaar existentieel gevoel. Je hebt het zelf verprutst en kan het niet op de religie afwenden.” Volgens de filosoof is in Amerika de maakbaarheid van je eigen successen weer zo doorgeslagen, dat het ook bijna religieus is. “Daar heb je het écht helemaal zelf gedaan als je klimt of valt. Nederland kent in dat opzicht ook een soort zachtheid. Iedereen gaat na de wedstrijd met een prijsje naar huis, want je hebt meegedaan. Hier vieren we ook de middelmaat.”

Tegelijkertijd ziet Jensen in de Nederlandse cultuur een hardere kant. Ze noemt de coronacrisis als voorbeeld. “De crisis is nog niet voorbij of we willen het leven alweer massaal vieren. Begrijpelijk, maar er zijn mensen doodgegaan. Moeten we daar niet even bij stilstaan?”

Dit stilstaan leerde ze zelf van haar haptotherapeut. “Geweldige vrouw”, vertelt Jensen glunderend. “In haar praktijk legde ze een parcours neer met een aantal hindernissen. In plaats van deze obstakels over te klimmen, moest ik even gaan zitten op zo’n hindernis. Rust nemen. Want moet je in het leven alle hindernissen per se nemen? Of kan je er ook omheen lopen?”

De wetenschapswereld waarin Jensen zich begaf, vroeg te veel van haar geest en lijf. Dus nam ze ontslag bij de universiteit. Jensen nipt van haar cappuccino voordat ze uitlegt. Voorzichtig: “Het is een harde cultuur. Individualistisch ook.” Na haar promotieonderzoek werd ze universitair docent, maar kreeg geen onderzoekstijd. “Dat overkomt vrij veel vrouwen in de universitaire wereld. In de wetenschap kun je falen met een tien. Je kan het nog zo goed doen, maar toch mislukken. Het is echt een ratrace.”

Van het carrièrepad gekelderd

Dat trok Jensen niet meer. “Promoveren vergt ontzettend veel energie en je doet het ook nog eens in je meest vitale jaren.” Na die inspanning werd de afwijzing voor onderzoekstijd Jensen te veel. “Ik kelderde van het carrièrepad waar ik flink opzat. Of het persoonlijk falen was, weet ik niet. Maar ik faalde wel in het systeem. Ik dacht: gaat hier nou het leven over?”

Dus zocht Jensen naar een diepere betekenis in het leven. Een spirituele zoektocht volgt: ze wordt kundalini-yogaleraar. Haar vorige val wegwuiven? Nee, dat niet. “Wie naar binnen gaat, vindt ruimte om te onderzoeken waarin dat ‘ik’ zich nu zo geraakt voelt. Een nare ervaring betekent pijn, een confrontatie met de donkere kant van jezelf. Je kan die schaduwkant niet per se omzetten in iets goeds, maar je kunt je er wel mee verzoenen. Dat vergt kracht. Ook die kracht zit in jezelf.”

Deze wijsheid combineert Jensen nu met invloeden uit het oosterse denken. Het perspectief dat ze daaruit meeneemt, is dat je meer bent dan je prestaties: “Koppel jezelf los van je falen. Je bent meer dan je prestaties en mislukkingen. Soms gaat het goed, soms gaat het mis, maar jij bent jij. Dat is die spirituele oefening. Heel bevrijdend.”

Faalmoed vereist existentiële levenslust

In haar spirituele zoektocht stak Jensen meerdere malen een grens over. “Wil je iets losmaken in jezelf, dan moet je ergens een grens overschrijden. Zo werkt dat in de spiritualiteit, in de sport, maar ook met seksualiteit.” Jensen beaamt dat ‘grensoverschrijdend’ een negatieve associatie heeft. “Een grens oversteken kan per definitie niet perfect gaan. Er zit altijd iets dat schuurt en onprettig voelt. Wil je iets nieuws ontdekken? Durf die veiligheid los te laten. Faalmoed vereist een soort existentiële levenslust.”

Tegen het einde van het gesprek citeert Jensen nog gauw de Deense filosoof Søren Kierkegaard. Want, glimlacht ze, hij mag tenslotte niet ontbreken als het gaat om faalmoed: “Durven is je evenwicht verliezen. Niet durven is jezelf verliezen”.

Stine Jensen
Faalmoed en andere filosofische overdenkingen
Pepper Books, 208 blz.,
€18,99

Lees ook:
Van spullen opruimen tot aan de dood: Stine Jensen filosofeert over afscheid

Stine Jensen filosofeert over allerlei vormen van afscheid, van opruimen van spullen tot aan de dood.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden