Essay

Filosoof Oswald Spengler had geen gelijk, maar hij krijgt het wel

De eerste Nederlandse vertaling van het boek van filosoof Oswald Spengler (1880 - 1936) trok afgelopen jaar volle zalen. Beeld Getty

Ja, onze beschaving gaat ten onder. De hype van 2017 rond ‘Avondland’ van onheilsprofeet en warhoofd Spengler is daarvan een veeg teken.

Kort geleden zag ik op sociale media een filmpje van een Arabische geestelijke die beweerde dat de aarde noch rond was noch draaide. Als de aarde werkelijk zou draaien, dan zou je, als je met een helikopter zou opstijgen en een tijdje in de lucht zou blijven zweven, niet op dezelfde plek landen als vanwaar je was opgestegen. Maar het feit dat als wij opstijgen weer op dezelfde plek landen, is het bewijs dat de aarde noch rond is noch draait.

Ik moest hard lachen om deze meneer. Tegelijkertijd werd ik somber. Niet alleen omdat de uitspraken van deze man niet beantwoord werden met hoongelach - het publiek was stil en duidelijk onder de indruk - maar wat me vooral bedrukte was dat deze man mij deed beseffen hoezeer een maatschappij in geestelijk opzicht kan afglijden. In Syrië, niet ver van waar de geestelijke zijn uitspraken deed, waren wetenschappers in de negende eeuw in staat om de omtrek van de aarde te berekenen, door de afstand tussen Raqqa en Palmyra te meten: de twee steden die dit jaar nog in bezit waren van terreurbeweging IS.

Hoe kan het dat een cultuur die tot grootse ontdekkingen in staat was, kan afglijden tot het niveau van de achterlijke meneer op het filmpje, vroeg ik mij af. Want zo ver zal het in het Westen toch nooit komen?

Vorige maand

Vorige maand werd ik weer herinnerd aan die Arabische geestelijke. Ik kreeg een boek opgestuurd van een bewonderde westerse filosoof, waarin stond dat wij, de mens, ‘de vreemde wereld om ons heen als inferieur, als onder zich beschouwt, maar al snel ook de overige elementen van het leven’. “Een teken daarvan is niet alleen het feit dat de mens rechtop loopt, maar ook de vergeestelijkte uitstraling van zijn hoofd, waarvan de blik en de vorm van het voorhoofd en de slapen steeds meer de dragers van expressie worden.” Dus wij zijn arrogant, want wij lopen rechtop en vanwege de expressie van ons voorhoofd?

Dit treurige citaat is niet afkomstig van een theoloog uit de tijd van de Spaanse Inquisitie of van onze moslimgeestelijke met zijn helikopter. Nee, zo staat het in ‘De ondergang van het Avondland’; de auteur van deze belachelijke woorden is Oswald Spengler.

Zijn boek is in 2017 voor het eerst integraal in het Nederlands vertaald, en de lancering ervan trok volle zalen: het leverde een uitverkocht Paradiso op. En het feit dat hij medestanders vindt bij mensen met verstand, onder wie filosofen Ad Verbrugge (‘het beslissende boek voor de 21ste eeuw’) en Peter Sloterdijk en succesauteur Karl Ove Knausgård maakt mij nog somberder dan toen ik zag dat de woorden van de Arabische geestelijke met instemming werden ontvangen.

Zelfs met nazisme

Zeker, Spengler kent ook critici. Zo wordt hij in verband gebracht met etnocentrisme, en zelfs met nazisme, zoals onlangs journalist Merijn Oudenampsen dat deed in NRC. Maar we moeten denkers niet beoordelen op hun aanhangers of hun vermeende sympathieën, maar op hun ideeën. De kritiek op Spengler dient zich daarom te beperken tot zijn methode en zijn filosofie.

Wie ‘De ondergang van het Avondland’ onbevooroordeeld leest, zal geen passages aantreffen die Spengler met het nazisme in verband brengen. Integendeel. Spengler is een opvallend milde schrijver. Hij spreekt nergens van rivaliserende culturen, en is bijvoorbeeld verschrikkelijk lief voor de islam. Hij bewondert de religie om ‘de kracht van haar offensieve strijdlust’, haar ‘sprookjesachtige successen’ en ‘verbazingwekkende tolerantie’. “De islam is net zomin een woestijnreligie als het geloof van Zwingli een geloof van het hooggebergte is.”

Drie Denkers des Vaderlands, Achterhuis, Huijer en Ten Bos, hebben Spengler aangevallen op diens veronderstelde idealisering van de westerse cultuur, terwijl hij juist een cultuurrelativist was. “Er bestaat geen beste, ware, rechtvaardige staat, die ontworpen en ooit ergens verwezenlijkt zou kunnen worden.”

Een van de eerste

Spengler was bovendien een van de eerste universele denkers van het Westen. Hij geloofde niet, zoals veel reactionaire denkers van tegenwoordig, dat al het goede uit het Westen komt. Evenmin geloofde hij, zoals veel progressieve denkers van tegenwoordig, dat al het slechte uit het Westen komt. Dit zijn gedachten van Spengler die niets te maken hebben met nazisme.

Veel problematischer is zijn afkeer van het causale denken. Zo zegt hij over de grote geesten, onder wie hij ook zichzelf rekent: “Wij zijn sceptici ten aanzien van alle causaal verklarende denkwijzen. Wij laten de dingen spreken en nemen er genoegen mee het daarin heersende lot te voelen en te zien welke gedaanten dit aanneemt.”

Ondoorgrondelijk geheim

“Het ‘hoe’, het ‘waarom’ en het ‘vanwaar’ zullen een ondoorgrondelijk geheim blijven”, meent Spengler. “Geen enkele diepzinnige en rechtgeaarde historicus zoekt naar causale wetmatigheid.” Dat is zinloos, zegt hij, want het ’lot’ kan alleen begrepen worden door ‘hen die tot inzicht geroepen zijn’. Dit inzicht bereikt de uitverkorenen in de vorm van “wonderbaarlijke muziek van de sferen die gehoord wil worden en die een aantal van onze diepzinnigste geesten zal horen”.

Spengler betoogt dat alle ‘grote scheppende westerse geesten’ van ‘begin tot eind’, ‘slechts voor een kleine kring begrijpelijk waren’. Een denker die begrepen wordt, is geen denker en hoe beter de denker begrepen wordt, des te oppervlakkiger hij is. Populair en oppervlakkig noemt hij dan ook ‘inwisselbare begrippen’. Verder stelt hij dat hoe langer het duurt voordat hij begrepen wordt, des te dieper de gedachten zijn. Vandaar dat de Griekse filosofen als Anaximander en Protagoras oppervlakkig waren, want zij werden immers door ‘de doorsnee-mens’ begrepen, in tegenstelling tot grootheden als Leibniz, Bruno en Kant.

Komisch

Komisch wordt Spengler als je zijn criteria voor een grote geest toepast op hemzelf. Want Spengler was ook gedurende zijn leven mateloos populair. Zijn boeken gingen als warme broodjes over de toonbank; alleen al in Duitsland kochten honderdduizenden ‘doorsneeburgers’ een exemplaar van het boek.

Spengler snapte niets van andere culturen, maar ook niets van de westerse. Volgens hem heeft “elke cultuur zijn eigen groep beelden voor feitelijk gebeurtenissen gecreëerd, beelden die allen voor haar waar zijn en net zo lang waar blijven als de cultuur levend is”. Voor het Westen is dit het beeld van de ‘oneindige ruimte’. Het Westen staat voor onbegrensde mogelijkheden, zoals blijkt uit de ontdekkingsreizen van westerlingen, de veroveringstochten, de westerse wiskunde en de opvattingen over tijd en ruimte. Op niet geheel duidelijke gronden dicht Spengler het Westen vanwege dat besef van oneindigheid een ‘faustische ziel’ toe.

Het begrip van oneindigheid

De Grieken, de Romeinen, zelfs de Arabieren kenden het begrip van oneindigheid niet, beweert Spengler. Alleen het “westerse wereldgevoel schiep de idee van een grenzeloos heelal met een oneindig aantal sterrenstelsels en oneindige afstanden, die ver boven alle optische mogelijkheden uitreikt”. Voor mensen van ‘anders voelende culturen’ was dit ‘zelfs als gedachte vreemd en onnavolgbaar’. Met veel zelfvertrouwen stelt hij de retorische vraag: “Had men dit gevoel van een wereld aan een denker uit de Oudheid zelfs maar op een begrijpelijke manier kunnen overbrengen?”

Het antwoord op zijn retorische vraag luidt: ‘ja’. De Romeinse filosoof Lucretius schreef bijvoorbeeld niet alleen over ‘de oneindigheid van het heelal’, maar ook dat er daar ‘nergens grenzen zijn, van boven niet, niet naar beneden, van links en van rechts niet’. Sterker, hij schreef dat ‘de materie in eindeloze voorraad gereedligt’ en dat er daarom ‘nog in het heelal op andere plaatsen weer andere werelden zijn en verschillende mensen- en dierengeslachten’ moeten zijn. De hele theorie van Spengler over de ‘faustische ziel’ van het Westen stort als een kaartenhuis in, met dank aan zijn stelligheid.

Niet serieus te nemen

Hoewel zijn filosofie op veel terreinen niet serieus te nemen valt, is de invloed van zijn ideeën groot. Dat is zorgwekkend. Dat hij populair is in belezen kringen doet het ergste vermoeden: niet de beschaving of de causaliteitsdenkers zijn het symbool van de achteruitgang van de westerse geest, zoals Spengler beweert. Nee, Spengler zelf en zijn toenemende populariteit zijn dat.

Waarom maakten wij ons druk toen de Turkse president Erdogan besloot om Darwin uit het schoolcurriculum te schrappen, als ondertussen de filosofische zwaargewichten van het Westen, zoals Peter Sloterdijk, weglopen met een dwaas van een Spengler? Het huidige Turkije lijkt veel op het Europa van de spenglerianen. Daar regeert niet meer het causale denken, maar ‘het lot’. Niet de rede, maar het ‘gevoel’. Niet de wetenschap, maar de orakelkunst. Niet de filosofie, maar de cult.

Geneigd beschaving te verwarren

Europeanen zijn geneigd beschaving te verwarren met democratie en welvaart, maar al gaan we om de vier jaar stemmen en groeit onze economie, zodra de filosofie ten onder gaat, is het gedaan met de beschaving. Wanneer de geestkracht van de filosofen tekortschiet om verzet te bieden tegen de orakelkunst, of zij daar zelfs mee dwepen, dan is het einde van de beschaving aanstaande.

En dus krijgt Spengler alsnog gelijk: de westerse beschaving gaat te gronde, zoals ook blijkt uit deze geestelijke achteruitgang.

Het Westen is slechts een van de vele beschavingen die dat overkomt. Zoals er een tijd was vóór het Westen, zo zal er een tijd zijn ná. Wat dacht je dan? Dat het verdwijnen van de Romeinen, de Byzantijnen, de Atheners, de Spartanen, de Macedoniërs, de Sassanieden, de Umayyaden, de Abbasieden, de Mongolen, de Maya’s, de Inca’s, de Moren of de Sovjet-Unie, soms aan pech te wijten was? 

Politicoloog Ghassan Dahhan (1985) is buitenlandredacteur van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden