InterviewFilosofie

Filosoof Marjan Slob: Eenzaamheid is een talent

Marjan Slob: ‘Voor een gevoel van eenzaamheid heb je zelfreflectie nodig’.Beeld Werry Crone

Van filosofe Marjan Slob verschijnt in deze week tegen eenzaamheid het boek ‘De lege hemel’. ‘Het is geen ziekte. Maar je wordt er niet per se gelukkig van.’ De filosofie kan troost bieden.

Nederland lijdt aan het ‘eenzaamheidsvirus’, betoogde koning Willem-Alexander eind maart, aan het begin van de coronacrisis. Marjan Slob moet er nog steeds van zuchten. “Eenzaamheidsvirus. Dat is zo’n foute beeldspraak. Alsof eenzaamheid van buitenaf op ons toekomt, en dat ze besmettelijk is. Nee, zulke taal is niet onschuldig, het is een slecht gekozen beeld. Als je met zo’n metafoor beleid gaat maken, en zegt dat we dat virus moeten bestrijden, dan verandert er niets aan het gevoel van eenzaamheid.”

Het aandeel mensen dat zich eenzaam voelt, wisselt met het onderzoek dat ernaar gedaan wordt; in peilingen en enquêtes is het een populair onderwerp. Volgens het CBS voelt een half miljoen mensen zich ‘sterk eenzaam’, het RIVM komt op het dubbele uit. In België bestempelde het Nationaal Geluksonderzoek in 2018 46 procent van de hele bevolking als eenzaam. Het kan nog dramatischer: in 2013 identificeerde het RIVM Nederlanders van Turkse huize met 70 procent als de allereenzaamste categorie. 

“Ik ben geen sociaal wetenschapper”, zegt Slob, “maar die cijfers doen vermoeden dat er nogal wat verschillende fenomenen onder gevat worden. Ik benader het als filosoof en vraag me af: wat is eenzaamheid eigenlijk? Ik probeer het begrip scherp te stellen.”

Hoewel ze weinig waarde hecht aan het genoemde telonderzoek, kan ze het niet laten er nog twee vaak gehoorde stellingen mee onderuit te halen. De eerste: dat we eenzaam geworden zijn door het groeiende individualisme. “De individualistische Scandinaviërs zijn de zonnigste van alle Europeanen, terwijl collectivistisch opgegroeide Oost-Europeanen zich het meest eenzaam zeggen te voelen”. De tweede stelling is dat ouderen eenzamer zouden zijn dan jongeren. “Dat is niet zo. En eenzaamheid is juist voor jongeren een zwaarder probleem”, stelt Slob. Ze hebben nog geen rijk leven geleid, hun persoonlijkheid moet nog rijpen en ‘dan vreet eenzaamheid dieper in dan dat je het op latere leeftijd gebeurt’. Maar voor het pleidooi van emeritus hoogleraar Jan van der Ploeg om eenzaamheid op te nemen in het psychiatrisch handboek DSM voelt Slob niets. “Het is geen ziekte.” Voor haar is eenzaamheid een menselijk talent, al maakt het je niet gelukkiger.

Ze beschrijft verschillende vormen van eenzaamheid, van het sociale isolement waar Willem-Alexander waarschijnlijk op doelde, tot aan een besef van verlorenheid in een zinloze, onbestuurde kosmos, de existentiële eenzaamheid. Wat die vormen gemeen hebben, is dat ze opwellen in een persoon die nadenkt over het leven dat ook anders had kunnen zijn.

U schrijft: ‘Geboren en getogen op een onbewoond eiland zou je niet eenzaam zijn’. Robinson Crusoe – hoofdpersoon van het boek uit 1719 – is er niet geboren, maar woont wel lang ver weg van de bewoonde wereld. Toch kent hij geen eenzaamheid. Hoe kan dat?

“Voor de schrijver, Daniel Defoe, was dat geen thema. Robinson Crusoe moest zich zien te redden op een eiland, met het verkennen van de binnenwereld van zijn personage was Defoe niet bezig. De romankunst, die naar binnen keek, moest toen nog op gang komen. In de Verlichting deden ze dat niet.”

Maar stel dat Defoe dat wel had gedaan. Volgens u is eenzaamheid zoals wij die kennen pas ontstaan met de secularisatie, toen de hemel leegliep. In 1719 was de hemel nog goed gevuld. Dan kon Robinsoe Crusoe dus niet eenzaam wezen.

Slob aarzelt even. “Feit is dat Defoe het nergens noemt.” Dan haalt ze het begrippenduo aan dat in haar boek cruciaal is: emotie en gevoel. “Emoties komen rechtstreeks uit je lijf; angst, geluk of verdriet kent iedereen. Dat zijn basale emoties, geen gevoelens. “Voor een gevoel als eenzaamheid heb je zelfreflectie nodig. Het interpreteren van je emoties, het duiden van wat ze voor jou persoonlijk betekenen, daar is taal voor nodig, en een cultuur waarin die woorden passen.” Robinson Crusoe stond er alleen voor, hij snakte naar gezelschap, maar het kwam nog niet bij hem op om zichzelf eenzaam te noemen.

Typisch voor een boek uit die tijd, de Verlichting.

“Dat staat me in Defoe’s boek tegen: dat Robinson Crusoe zichzelf beschouwt als een eiland, en in zijn eentje een beschaving denkt te kunnen inrichten. Hij voelt zich verheven boven wat anderen voor hem hebben betekend, daar staat hij los van. Het getuigt van meer wijsheid als je weet dat je geworden bent wat je bent door zorg van anderen.”

Dat besef is inmiddels wel ingedaald. Toch heeft niet iedereen betekenisvol contact met anderen. Om de eenzaamheid te verdrijven, nemen sommigen een huisdier. Kunnen huisdieren eenzaam zijn?

“Nee. Ik heb zelf een hond. Zo’n sociaal dier kan lijden aan alleen zijn. Dat-ie zijn roedel mist. Dat zijn emoties. Maar eenzaamheid is dat niet, want wat eraan ontbreekt is het besef daarvan, de reflectie erop. Dat duiden is een typisch menselijk talent.”

Hoe zit het dan met diep zwakzinnige mensen? Zijn die met hun gebrek aan taal wel deel van de menselijke conditie?

“Eh… ik weet niet precies wáár het ligt, maar als je zo zwakzinnig bent dat je geen zelfreflectie hebt, het vermogen tot eenzaamheid ontbeert, ja, dan is er wel ergens een verdwijnpunt.”

Een belangrijke oorzaak van vereenzaming zouden sociale media zijn. Je weet niet eens meer hoe je een mens van vlees en bloed moet benaderen of een normaal gesprek voeren. Je verpietert achter je mobieltje.

“Ja, dat vond de koning ook. Natuurlijk zijn er uitwassen, maar ik vind het slordig geformuleerde ouwelullenkritiek. Het getuigt van weinig echte belangstelling voor wat deze media doen en zijn. Als je preciezer kijkt, blijft er van die kritiek weinig over. Volgens de Noorse filosoof Lars Svendsen zijn we juist socialer geworden door sociale media. En kijk naar de lockdown waarin we zaten, die hadden we ons nauwelijks kunnen veroorloven zonder beeldscherm en technologie. Ik denk trouwens dat we in het afgelopen half jaar veel eenzamer geweest zouden zijn zonder sociale media – dan waren we pas echt verpieterd.”

Marjan Slob: ‘We zouden het afgelopen half jaar veel eenzamer zijn geweest zonder sociale media’Beeld Werry Crone

‘De lege hemel’ laat zich lezen als een monografie over eenzaamheid, maar een ander thema duikt ook steeds op: wat is identiteit? Slob laat zich daarvoor inspireren door het werk van popkunstenaar David Bowie, de man die tijdens zijn carrière verschillende rollen aannam. “Ik vind hem méér dan sympathiek”, zegt Slob, “noem het maar pure verliefdheid. Hij had het lef om verschillende identiteiten te kiezen, om ze dan weer voor een andere in te ruilen. Major Tom. Ziggy Stardust. Alladin Sane, en later de zanger met maatpak en haarlok. Hij schudde na zo’n rolwisseling de oude rollen niet helemaal af, hij bleef erop aanspreekbaar. Zo kon je hem nooit vastpinnen. Dat was superieur.”

Vastgepind worden op één identiteit, dat maakt eenzaam, meent Slob. Want als je je altijd moet presenteren onder dezelfde noemer – vrouw, zwart – dan kun je niet meer spelen met hoe het leven óók zou kunnen zijn. “Een identiteit claimt je ziel en heeft de neiging je vast te zetten in wat je was, bent, en kennelijk tot in de eeuwigheid zult zijn. Dat is wat de huidige identiteitspolitiek zo beklemmend maakt. De Black Lives Matter-beweging, die terecht bevrijding nastreeft, kan zo het slachtoffer worden van haar eigen verstarde identiteiten.”

U bent ervan overtuigd dat er niet zoiets is als een vaste kern, een ‘ik’, een zelf. Bestaat u dan wel?

Lachend: “Ja, en ik ben ook wel als Marjan Slob herkenbaar. Maar een onveranderlijk, echt ‘zelf’ heb ik niet. Dat wist mij niet uit, dat leer ik van David Bowie, hij was juist zeer aanwezig en expressief.” Daar verdrijf je de eenzaamheid niet mee, erkent Slob, “maar het werkt wel bevrijdend.”

Slob zelf ontleent in tijden van eenzaamheid troost aan de filosofie, vooral aan het werk van Pascal. De Franse wiskundige opperde in de zeventiende eeuw voor het eerst dat wij ronddolen in een verlaten heelal. “Het is een afstandelijke troost, maar we hoeven nooit meer zo eenzaam te zijn als hij, want we kunnen Pascal lezen. We zitten in hetzelfde schuitje – als eenzame hoor je bij de mensen, en dat besef verbindt.”

U draagt uw boek op aan uw dochter. In het slotwoord verzekert u haar dat ze, zolang u leeft, niet alleen hoeft te wezen. U had ook kunnen schrijven: dat ze nooit eenzaam hoeft te wezen. Heeft u die zin overwogen?

“Ja! Dat had ik als moeder natuurlijk het liefst opgeschreven. Maar haar eenzaamheid voorkomen, dat ligt buiten mijn macht. Daar ga ik helaas niet over.”

Marjan Slob De lege hemel. Over eenzaamheid. Ambo Anthos, 224 blz. € 20,99

Lees ook:

Eenzaamheid is twee keer zo dodelijk als alcohol

Eenzaamheid is twintig procent dodelijker dan roken en dubbel zo dodelijk als drinken, betoogt de Duitse psychiater Manfred Spitzer in een nieuw boek. “In een tijd waarin iedereen online alleen de goede versie van zichzelf toont, is het een taboe om voor je eenzaamheid uit te komen.”

Lees ook:

Dit is de invloed van corona op onze mentale gezondheid

Wat doet de coronacrisis met onze mentale gezondheid, en welke invloed hebben we daar zelf op? Twee deskundigen vertellen erover, en geven tips.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden