Interview Eric Schliesser

Filosoof: In de stikstofdiscussie wordt één belangrijke veroorzaker vergeten, de banken

Beeld Studio Vonq

Banken nemen beslissingen met politieke en morele gevolgen. Die zouden ze moeten meewegen in hun beleid, zegt politiek filosoof Eric Schliesser. Uiteindelijk zijn ook de banken die boeren leningen verstrekken verantwoordelijk voor de stikstofcrisis.

 Hij is een filosoof met een mankement, zegt Eric Schliesser. Een wetenschapper die breed geïnteresseerd is, dat komt niet vaak voor. “In de wetenschap is dat dodelijk”, zegt Schliesser. “Je moet je vernauwen, want als je iets nieuws wil toevoegen, moet je een onderwerp helemaal beheersen.”

Filosofie ziet Schliesser als een mogelijkheid om zijn brede interesse te gebruiken. Eerder schreef hij over grote denkers van de zeventiende en achttiende eeuw, onder wie Adam Smith, David Hume, Sophie de Grouchy en Isaac Newton. Maar hij heeft ook gepubliceerd over Babylonische kleitabletten en sinds een aantal jaren houdt de politiek filosoof zich bezig met economie. Onlangs kreeg hij een forse beurs van wetenschapsfinancier NWO voor onderzoek naar middelen om de financiële markt te veranderen. Vanuit de toegepaste politieke filosofie en de ethiek wil hij het kapitalisme ‘van zichzelf redden’, grapt hij.

Op zijn bureau liggen hoog opgestapeld de boeken die laten zien waar hij zich mee bezighoudt. Romans van George Orwell en Aldous Huxley liggen naast dikke pillen over economie, statistiek en filosofie.

Vanaf 2005 publiceert Schliesser over twintigste-eeuwse economie en hij volgt de discussies in de media daarom nauwgezet, vooral rondom de economische crisis. “Veel van de discussies doen geen recht aan de complexe werkelijkheid. Als je over economie leest, gaat het altijd over twee debatten: de staat versus de vrije markt, of wiskundige abstractie tegenover de chaotische realiteit.”

Wiskundige modellen

Schliesser ergerde zich aan de oppervlakkigheid van die discussies, verdiepte zich daarom in de materie en ging de aannames van economen onderzoeken. Die kunnen gaan over de wiskundige modellen die economen gebruiken om de prijs van een optie te bepalen, maar ook over hoe economisch beleid eruit moet zien. En veel van die aannames blijken problematisch.

“De wiskundige modellen die de prijs berekenen van bepaalde financiële producten gaan er bijvoorbeeld van uit dat de toekomst beheersbaar is. Maar die modellen kunnen een beperkt aantal toekomstscenario’s doorrekenen, terwijl de toekomst helemaal niet begrensd is. Zulke aannames hebben grote gevolgen voor de maatschappij. Want ze leiden tot economische besluiten. Beslissingen van beleidsmakers of spaarders op één plek kunnen grote gevolgen hebben voor het welzijn van mensen elders.”

Nog merkwaardiger is volgens de filosoof dat banken de gevolgen van beslissingen vaak niet hoeven te verantwoorden. “De centrale banken, waar veel van die beslissingen genomen worden, zijn in de jaren negentig van de politiek afgeschermd. Ik vind het eigenaardig dat een groep ongekozen mensen zo veel macht heeft.”

Bankiers hoeven ook nauwelijks politieke verantwoording af te leggen voor neveneffecten van hun beslissingen. “Zo’n neveneffect kan moreel en politiek heel belangrijk zijn. Maar omdat het niet de focus van een beslissing is, wordt het bijna nooit meegewogen.”

Neem de huidige lage inflatie. Als het aan de politiek lag, zou die waarschijnlijk hoger zijn. “Want politici hebben een motief om de inflatie te laten oplopen: dan hebben mensen met schulden het iets makkelijker, kan de economie wat harder groeien, komen er iets meer banen, enzovoorts.” Politici staan daarom – ook al omdat er om de paar jaar verkiezingen zijn – bloot aan de verleiding de inflatie te laten blíjven stijgen, en dat leidt tot ongewenste effecten, aldus Schliesser. “Daardoor worden spaarders genekt en gaan ook mensen die met een pensioen er op achteruit.”

Verbouwingen

Zulke effecten doen zich volgens hem ook voor op huis-, tuin- en keukenniveau. Nog een voorbeeld. “Als je een huis koopt, doe je dat om in te wonen of om te investeren. Na de koop kan je het huis verbouwen. En die verbouwingen hebben enorme effecten op de mensen om je heen. Ze veroorzaken niet alleen overlast, maar bij elkaar opgeteld kunnen ze ook enorme gevolgen hebben voor het milieu. Banken houden hier helemaal geen rekening mee.”

Schliesser heeft wel een tip. “Ik denk dat het soms verstandiger kan zijn om de neveneffecten zélf mee te nemen in de beoordeling van de lening: tegen welke prijs is het waard een lening af te sluiten?”

Monopolie-effect

“In de wet is vastgelegd dat banken een zorgplicht hebben”, vervolgt Schliesser. “Bij elke lening die verstrekt wordt zit die zorgplicht, en dat houdt in dat de bank goed onderzoekt waarvoor de lening gebruikt wordt en of de persoon die de lening krijgt hem ook kan terugbetalen.”

Banken hebben een verantwoordelijkheid voor het reguleren van de leningen. “In veel takken van de markt is sprake van een monopolie-effect, waardoor één bank de grootste wordt binnen een bepaalde industrie. Voor Nederlandse boeren is dat bijvoorbeeld de Rabobank.”

Als er in een bepaalde branche zo’n quasi-monopolist aanwezig is, wordt die zorgplicht alleen maar belangrijker: de bank heeft dan immers nog meer verantwoordelijkheid voor de neveneffecten, aldus Schliesser. “Want wettelijk gezien kunnen de leningen aan individuele boeren in orde zijn. Maar de milieu-effecten van het totaal aan leningen zijn zo groot dat we die als maatschappij moeten proberen te beperken. Dus als een bank heel veel boeren krediet verleent, moet die ook gaan opletten dat de totale uitstoot van stikstof niet boven een bepaald niveau komt.” Er zijn volgens hem al controleurs en vergunningen die indirect limieten aan het lenen stellen. “Maar dat is controle achteraf.”

Sceptische liberaal

Zou het nationaliseren van de banken een oplossing kunnen zijn? Schliesser denkt van niet. “Ik ben zelf een sceptische liberaal en eigenlijk gaat mijn onderzoek tegen mijn ideologie in. Maar het is een gegeven dat het misgaat, en daarom is het hervormen van de financiële markt een second best optie.”

Schliesser ziet zijn oplossing als de middenweg tussen twee extremen. “Er zijn globaal gezien twee manieren om over ethisch bankieren na te denken. De ene groep mensen zegt: het kapitalisme moet volledig op de schop, want het deugt niet. De andere groep zegt: we moeten de bankiers en mensen die geld lenen aanspreken op hun eigen verantwoordelijkheid. Bij die tweede visie past dat je bankiers naar ethische cursussen stuurt en dat je leners die er slecht voor staan advies geeft. Maar dat is geen structurele aanpak.”

Tussen deze twee ligt Schliessers onderzoek: ethische problemen in de financiële sector oplossen door structurele veranderingen voor te stellen. “Ik zeg weleens over mezelf dat ik een loodgieter van het kapitalisme ben. Ik dicht de lekken. Als het systeem er daardoor iets beter bij vaart, zijn veel mensen beter af. Dat zou ik een mooie toepassing van de filosofie vinden.”

Eric Schliesser (1971) is geboren in Amsterdam en behaalde zijn PhD aan de Universiteit van Chicago in 2002. Voordat hij in 2015 aangesteld werd als hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam werkte hij aan de universiteiten van Gent en Leiden. Hij schreef een boek over Adam Smith en dit jaar verscheen Sophie de Grouchy’s ‘Letters on Sympathy’, die hij samen met Sandrine Bergès bezorgde. Daarnaast houdt hij een filosofische blog bij, Digressions & impressions.

Lees ook:

‘Banken hebben geen moraal’

Na veel kritiek trok ING vorig jaar de voorgestelde salaris-verhoging van de topman in. Maar dat betekent allerminst dat de moraliteit haar weg naar de bankleiding eindelijk heeft gevonden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden