Recensie Filosofie

Filosoof en politicus Sybe Schaap klinkt oprecht bezorgd over het populisme

Sybe Schaap: ‘Het wendbare verleden. Nietzsche in postmoderne tijden.’
Uitgeverij Damon, 266 blz., € 22,90
★★★☆☆

De schrijver

Sybe Schaap (1946) doceerde filosofie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Van 2007 tot 2019 was hij lid van de Eerste Kamer voor de VVD. Schaap, tevens afgestudeerd als ingenieur, was ook dijkgraaf van het waterschap Noordoostpolder. Hij publiceerde onder meer ‘Het rancuneuze gif, de opmars van het onbehagen’ (2012) en ‘De populistische verleiding: de keerzijde van de identiteitsillusie’ (2017).

De stelling

Hedendaagse populisten beroepen zich op het postmodernisme, dat ervan uitgaat dat ‘de’ waarheid niet bestaat: er bestaan ‘slechts verhalen’. Populisten radicaliseren die relativering van het feitelijke dusdanig dat waarden als ‘waarachtigheid’ en ‘morele integriteit’ er niet meer toe doen, aldus Schaap. Het grote verhaal zoeken hedendaagse populisten niet in de toekomst (zoals de utopieën van de moderniteit wel deden), maar in het verleden. Niet een verleden waarin de waardevolle elementen kunnen worden doorgegeven aan toekomstige generaties, maar een ‘wendbaar’ verleden. Dat is een utopische fictie die met het ‘levend verleden’ niets te maken heeft. Een dergelijke utopie is bedoeld als ontsnapping uit het heden, dat als bedreigend en onheilspellend wordt ervaren. “De wervende kracht van de populistische fictie ligt in een modieus begrip bij uitstek: de utopische idee van identiteit, door populisten opgewaardeerd tot de fictie van volksidentiteit.”

De uitwerking

Populisme wordt gedreven door wrok. Zo het volk van zijn eigenheid worden beroofd, niet alleen door volksvreemde elementen, maar ook door machten die het volkseigene willen vernietigen. Daarom moet er strijd worden geleverd om het idyllische verleden te heroveren. Er ontspint zich een strijd tussen goed en kwaad, tussen ‘wij’ en ‘zij’. Daarbij speelt een mechanisme dat Nietzsche ‘creatief ressentiment’ noemt. Populisten leven in de gedachte dat hen iets is aangedaan. Dat leidt tot boosheid. Maar in plaats van daarover heen te stappen, zoals moreel meer ontwikkelde mensen doen, koesteren ze hun boosheid en wentelen zich in de rol van slachtoffer, wat uiteindelijk leidt tot de roep om vergelding. Zo wordt het ressentiment ‘creatief’: het creëert ‘waarden’ die eigenlijk onwaarden zijn.

Het voorbeeld

Populisten als Baudet eigenen zich de christelijke traditie toe, die ze omschrijven als iets ‘typisch Nederlands’, iets volkseigens. Daartegenover plaatsen ze de islam als iets vreemds en bedreigends. Ze vergeten daarbij dat het christendom een boodschap van universalisme predikt: de gedachte dat alle mensen gelijk zijn. Het concept ‘christelijke traditie’ dient in dit soort denken louter als een factor in een gepolitiseerd machtsdenken.

De aanpak

Schaap vraagt zich af of het populisme een symptoom is van iets wat langer speelt. Hij baseert zich op Friedrich Nietzsche, die in de negentiende eeuw al een crisis voorspelde. De waarden die de Europese geschiedenis vanaf de oudheid tot de moderniteit hebben bepaald, verloren namelijk hun fundament of legitimiteit op het moment dat het Goddelijke gezag wegviel. Dat de mens daarmee de maat van alle dingen is geworden– inclusief zijn eigen waarden – heeft hem in een diepe crisis gestort, die hij volgens Schaap enkel kan overwinnen door recht te blijven doen aan overgeleverde waarden als waarachtigheid en morele oprechtheid. Het idee dat de mens zijn geborgenheid verloren is, wordt vaak herhaald. “Na de dood van God drijft de mens rond op een oneindige oceaan en wordt nog altijd overvallen door heimwee naar zijn ooit verlaten land.” 

Redenen om dit boek wel te lezen

Sybe Schaap heeft veel geschreven over populisme en ook in dit boek klinkt hij oprecht bezorgd over het fenomeen, dat hij op een filosofische manier verbindt met ideeën van Nietzsche. Vooral Nietzsches begrip van creatief ressentiment is daarbij verhelderend. Schaap herformuleert de ideeën van de Duitse filosoof vanuit zijn eigen stellingen en doet dat helder en bevattelijk.

Redenen om dit boek niet te lezen

Hier en daar is het boek slordig, met veel taalfouten. Verder heeft Schaap een onmiskenbare boodschap, die hij koste wat het kost wil doorgeven, zelfs als hij een en ander wel heel vaak herhaalt. Vooral het verloren land waarnaar de mens terugverlangt en dat populisten hem terugbezorgen via hun fictieve utopie, is daarbij een constante die hinderlijk blijft hangen.

Lees ook:
Pierre Rosanvallon: We moeten af van onze pavlovreactie op het populisme.

Pierre Rosanvallon is een van de invloedrijkste Franse denkers over democratie. Op bezoek in Nederland benadrukt hij het belang een platform te bieden aan tot dan toe ongehoorde stemmen. “De gele hesjes willen meestal geen geld, ze willen ­erkenning.”'

Francis Fukuyama: de gevolgen van het populisme moeten een les zijn

Niet de inrichting van de economie, maar het debat over identiteit vormt de nieuwe scheidslijn tussen links en rechts. Hoogste tijd voor een links antwoord, betoogt Francis Fukuyama..

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden