Filosoof Emanuel Rutten: 'Als je radicaler durft te zijn dan Kant gebeurt er iets heel interessants'.

InterviewFilosofie

Filosoof Emmanuel Rutten: De argumenten van Kant falen

Filosoof Emanuel Rutten: 'Als je radicaler durft te zijn dan Kant gebeurt er iets heel interessants'.Beeld Patrick Post

Filosoof Emanuel Rutten komt met een nieuwe definitie van kennis, door radicaler te denken dan de beroemde filosoof Kant. Morele oordelen en uitspraken over het bestaan van God zijn volgens hem kennis, geen geloof.

 Wat is de overeenkomst tussen de volgende uitspraken? Amsterdam is de hoofdstad van Nederland; er bestaan atomen; het universum is uiteindelijk ontstaan door een eerste oorzaak; iemand voor je plezier martelen is moreel verwerpelijk.

Volgens Emanuel Rutten, filosoof aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, zijn het allemaal voorbeelden van kennis, niet van geloof. Dat betoogt hij in zijn boek ‘Contra Kant’, dat afgelopen weekend verscheen. Hij schreef het boek als reactie op de kennisleer van de verlichtingsfilosoof Immanuel Kant, vertelt hij, gezeten in een leunstoel in zijn appartement in de binnenstad van Amsterdam.

Kant was de exponent van een traditie, zegt Rutten, die ervan uitging dat je alleen kennis kunt hebben van dingen die je waarneemt met je zintuigen. “Alles daarbuiten is speculatie, volgens Kant, niet meer dan geloof.”

De mens is een wezen met allerlei vermogens

Maar kennis beperken tot het domein van de zintuiglijke waarneming is volgens Rutten benauwend. “Ik voelde me bekneld door die leer, ik wilde ruimte creëren om te kunnen ademen”, zegt hij. Hij praat snel en gepassioneerd, en zet zijn woorden kracht bij met wilde gebaren.

“De mens is een wezen met allerlei vermogens”, zegt Rutten. “Waarom die bijna fetisjistische bevooroordeling van de waarneming? Waarom zou de ­rede niet zelf tot inzichten kunnen ­komen?” Rutten wil gerechtvaardigd zijn om kennis op te doen van zaken buiten de zintuiglijke waarneming, vertelt hij: contra Kant, dus. “Ik wilde eerst weten waarom Kant die optie uitsluit.”

Kant zette zich af tegen zijn voorgangers. Descartes, Leibniz en Anselmus probeerden door hard nadenken aan te tonen dat God bestaat en wij een vrije wil hebben. Ze raakten verwikkeld in heftige discussies over de geldigheid van hun argumenten. In reactie daarop scheidde Kant kennis, die gaat over ­onze zintuiglijke werkelijkheid, van ­geloof, dat betrekking heeft op het hogere.

'De argumenten van Kant falen’

“Ik wilde Kants dogma dat kennis niet mag gaan over iets buiten de waarneming, ter discussie stellen”, zegt Rutten. Daarvoor bestudeerde hij eerst Kants leer zelf. “Ik heb de argumenten van Kant bekeken en zijn ‘Kritiek van de zuivere rede’ regel voor regel geanalyseerd.”

Hij was niet overtuigd. “Ik laat in mijn boek zien dat zijn argumenten radicaal falen. Soms denk ik weleens: hoe kon Kant toch zo’n aantrekkingskracht hebben? Waarom is er niemand geweest die de zaak eens keurig op een rijtje heeft gezet?”

Dat is natuurlijk wel gebeurd in de eeuwen na Kant. Tegenwoordig zijn Kants argumenten niet allemaal meer geaccepteerd. Vanuit zijn ontevredenheid met Kant introduceert Rutten een nieuw soort kennisleer.

Menselijke perspectief

“Als je radicaler durft te zijn dan Kant gebeurt er iets heel interessants.” Volgens Rutten moeten we niet alleen terughoudend zijn over kennis die we met de rede verkrijgen – zoals Kant dacht – maar over alle soorten kennis. We zullen nooit weten hoe de wereld op zichzelf, onafhankelijk van ons, is, zegt hij. “Je moet accepteren dat alle uitspraken die wij doen alleen maar geldig zijn binnen de wereld zoals wij die ervaren en denken. We kunnen nooit buiten ons menselijke perspectief treden.”

Maar Ruttens scepticisme leidt niet tot onzekerheid, zegt hij. Hoewel we niets kunnen weten over hoe de wereld op zichzelf is, kunnen we heel veel weten binnen de wereld zoals wij die ervaren en waarover wij denken. Die wereld noemt Rutten ‘de-wereld-voor-ons’.

In die wereld zijn er uitspraken die wij als mensen moeten accepteren, zoals alle uitspraken aan het begin van dit artikel. Zulke uitspraken ontkennen zou in tegenspraak zijn met ons dagelijks leven, of tot logische tegenspraken leiden. In zo’n geval spreken we volgens Rutten van kennis.

Toetsen aan ervaring

Dat de mens een vrije wil heeft is een voorbeeld van iets dat we als mens moeten accepteren. Voor Kant is dat geen kennis, want je kunt het niet toetsen aan zintuiglijke ervaring, zegt Rutten. Je kunt immers onmogelijk weten of we uit vrije wil handelen, in plaats van dat we gestuurd worden door natuurkrachten of een goddelijk wezen.

Maar voor Rutten is die uitspraak wél een voorbeeld van kennis. Een ontkenning van de vrije wil zou betekenendat alle gebeurtenissen in de wereld vanaf het begin van de tijd vastliggen. En dat is in tegenspraak met de praktijk van ons leven, schrijft Rutten in zijn boek. Oftewel: we zijn met de rede tot kennis gekomen. We kúnnen volgens Rutten niet anders denken dan dat mensen een vrije wil hebben, dat atomen bestaan, of dat iemand voor je plezier martelen slecht is. Daarom zijn we gerechtvaardigd om zulke uitspraken tot kennis te rekenen, zegt hij.

Relatieve moraal

Hoe verklaart hij dat mensen nog weleens van mening verschillen over wat ‘rationeel’ is? Of dat verschillende mensen andere dingen vanzelfsprekend vinden? En over morele oordelen verschillen we nog veel vaker van mening. Rutten ziet zulke meningsverschillen niet als onoverkomelijk probleem. “Het grootste deel van de moraal is relatief: of je iemand wel of geen hand geeft, of je vreemdgaan verkeerd vindt of niet. Maar er zijn bepaalde uitspraken waarvan ik zeg: hoe je ook redeneert, dat is slecht. Dat is dus kennis binnen de-wereld-voor-ons.”

Hoe zit het met uitspraken over God? Gelooft Rutten in God, of heeft hij kennis van zijn bestaan? Het bestaan van een eerste oorzaak van ons universum ziet Rutten wel als kennis, evenals het bewustzijn van die eerste oorzaak. “Daaruit kun je dan met behulp van de logica afleiden dat er een God bestaat”, zegt Rutten, die zelf een aantal jaren geleden furore maakte met zijn nieuwe godsbewijs. “Maar of er ook een God is binnen de wereld op zichzelf? Ik mag het hopen.”

Rutten gelooft echter niet alleen maar in de God vanuit zijn kennisleer. “Mijn geloof in God gaat veel verder. Ook het gevoel, de beleving, de intuïtie, bepaalde handelingen, doen allemaal mee. Alle wegen leiden naar God, voor mij. Maar óók de rede.”

Wie is Emanuel Rutten?

Emanuel Rutten (1973) promoveerde in 2012 op zijn proefschrift waarin hij een nieuw godsbewijs presenteerde. Nu werkt hij als filosoof bij de Vrije Universiteit in Amsterdam. Eerder schreef hij ‘Het retorische weten’ (2018), Overdenkingen (2017) en ‘En dus bestaat God’ (2015, met Jeroen de Ridder).

Lees ook:

Genieten volgens Immanuel Kant: dat kan niet zonder verstand.

Wat gebeurt er wanneer we iets mooi vinden, bijvoorbeeld als we een schilderij bewonderen, van de natuur genieten of naar muziek luisteren? Is het enkel gevoel en instinct dat ons zegt of iets fijn is, of is er meer aan de hand?

Het bestaan van God proberen te bewijzen, is dat niet ouderwets?

Zijn godsbewijzen ouderwets? Nee, zegt Jeroen de Ridder. Want wie niet gelooft op grond van een religieuze ervaring, moet het hebben van redeneren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden